Tại Grand Trianon của lâu đài Versailles, ở Yvelines (78), một triển lãm chưa từng có vừa cập bến cho mùa hè 2026. Với tiêu đề Jardins des Lumières, 1750-1800, triển lãm sẽ mở cửa từ ngày 5 tháng 5 đến ngày 27 tháng 9 năm 2026 và quy tụ gần 160 tác phẩm (tranh vẽ, bản thảo, đồ nội thất, thiết kế kiến trúc và trang phục) nhằm kể lại sự ra đời của một nghệ thuật làm vườn đã làm rung chuyển cả châu Âu.
Ý tưởng của triển lãm này do nhà bảo trợ / curator Élisabeth Maisonnier, người đứng đầu bảo tồn di sản tại Bảo tàng quốc gia các lâu đài Versailles và Trianon, muốn đưa vườn Anh của Marie-Antoinette tại Petit Trianon vào một khung cảnh rộng lớn hơn rất nhiều. Dù mang tính biểu tượng, khu vườn ấy không phải là một trường hợp đơn lẻ: cùng thời điểm ấy, những không gian còn hoành tráng và sáng tạo hơn đang nở rộ khắp châu Âu, từ Anh sang Nga, qua Thụy Điển và Đức. Đây chính là động lực của xã hội, cũng như cuộc cách mạng thẩm mỹ, mà triển lãm hướng tới kể lại.
Được tổ chức thành hai phần chính. Phần đầu mang tính giáo dục, giới thiệu nguồn gốc của vườn cảnh quan (hay còn gọi là vườn Anh), xuất hiện tại Stowe và Stourhead ở nước Anh vào khoảng những năm 1730. Phần thứ hai đưa người xem vào nghệ thuật sống của tầng lớp quý tộc mà những khu vườn này đã nuôi dưỡng, với các lễ hội, thiet bị thời trang, nội thất và các bức chân dung. Lượt tham quan sau đó được tự nhiên mở rộng sang những khu vườn thuộc lãnh địa Trianon.
Tất cả bắt nguồn từ sự từ chối. Ngay từ đầu thế kỷ 18 ở Anh, vườn kiểu Pháp với những đường thẳng và sự đối xứng nghiêm ngặt được xem như biểu hiện của quyền lực tuyệt đối, như thể Louis XIV đang hiện diện ở đó. Để thoát khỏi cái bóng ấy, giới quý tộc Anh đã hình thành một mô hình mới: những đường nét uốn lượn có vẻ tự do nhưng lại được sắp xếp một cách khéo léo, nơi địa hình đồi núi, dòng nước, hang động và fabriques (những công trình nhỏ mang phong cách đa dạng: đền thờ, pagodes, cầu mộc mạc) vẽ nên một thế giới thu nhỏ. Kiến trúc sư kiêm nhà lý thuyết William Chambers, được nuôi dưỡng bởi những chuyến du ngoạn ở Trung Quốc, đóng vai trò then chốt trong việc lan tỏa mô hình này sang châu Âu. Bản luận thuyết Dissertation sur le jardinage de l'Orient (1772) đã hình thành một thẩm mỹ dựa trên sự đa dạng, sự tương phản và cảm xúc.
Thuật ngữ "anglo-chinois" dần được dùng ở Pháp lúc ấy đã nói lên hai nguồn gốc của phong cách này: sự bất đối xứng đầy thơ của cảnh sắc Anh và nghệ thuật vườn Trung Quốc được người phương Tây khám phá qua các tập gravures. Tính từ "chinois" ở đây không chỉ chỉ một vùng địa lý mà là một quá trình mô phỏng lại: tái tạo một thiên nhiên được lí tưởng hóa, được cho là phổ quát và áp dụng được ở mọi nơi. Trong vườn tại Kew, Chambers cho xây một ngôi pagoda và nó nhanh chóng trở thành một tham chiếu châu Âu. Những chiếc đồng hồ hình pagoda, các đồng hồ đo baromètre laqué, các tấm trang trí chinoiseries ngập tràn đã tràn ngập các không gian nội thất. Triển lãm thậm chí còn giới thiệu một baromètre-thermomètre theo phong cách Trung Hoa đáng chú ý, được cho mượn từ bảo tàng Arts décoratifs ở Paris, từng làm trang trí cho khách sạn của đại gia Sourches ở Paris.
Từ năm 1760, mô hình này đã lan nhanh khắp các cung đình châu Âu. Ở Đức, tại Wörlitz, hầu tước Anhalt-Dessau sau chuyến đi Naples trở về đã cho xây một ngọn núi lửa nhân tạo ngay trong công viên, lấy cảm hứng từ Vesuvius. Đến nay nó vẫn hoạt động. Ở Thụy Điển, vua Gustav III trực tiếp tham gia thiết kế khu vườn Drottningholm. Ở Nga, quy mô của các công viên Tsarskoïé Selo và Pavlovsk khiến người ta choáng ngợp. Ở Pháp, vùng đất Méréville do Hubert Robert phác thảo là một trong những ví dụ điển hình, thành công nhất của phong cách này.
Vườn Stourhead, được thiết kế bởi nhà ngân hàng Henry Hoare II từ năm 1741, được nhắc tới trong triển lãm qua một bức aquarelle của William Turner (khoảng năm 1798): ở đó người ta thấy cảnh quan tự nhiên và các di tích cổ hòa làm một, khiến giới hạn giữa khu vườn và vùng quê xung quanh như tan biến. Tạo ra ảo giác về một khung cảnh vô hạn, nơi người đi dạo không còn biết mình đang ở trong một khu vườn được xây dựng hay giữa thiên nhiên thực sự: đó là toàn bộ tinh hoa của phong cách mới này.
Ở Pháp, từ năm 1771, công tước Chartres cho ra mắt một khu vườn tại Monceau (nay là công viên parc Monceau, quận 8 của Paris), được thiết kế bởi Carmontelle theo một “vị ngọt” bất thường. Khu vườn mang tính chất kỳ thú, như một sân khấu của các hiện vật và bí ẩn: cối xay, đống đổ nát nhân tạo, naumachie và những lối đi bí mật gợi lại các nghi thức của các hội viên Freemason. Không chỉ là một thói mỹ thuật, những khu vườn này còn là không gian của sự khởi đầu, của tranh luận chính trị và suy ngẫm triết lý. Tại Stowe, khu vườn Anh lớn nhất thời kỳ ấy, các đảng viên tự do thuộc phái Wig theo khuynh hướng tự do tụ hội và khẳng định quan điểm của họ ở đây. Cả khu vườn như một bản tuyên ngôn ngoài trời.
Chúng ta khó hiểu được những khu vườn này nếu không nhắc đến Jean-Jacques Rousseau (1712-1778). Các tác phẩm của ông, từ Julie ou la Nouvelle Héloïse đến Rêveries du promeneur solitaire, đã làm thay đổi sâu sắc mối liên hệ giữa người châu Âu và thiên nhiên. Đi dạo, thiền định, sự hùng vĩ của bậc thang thở, mộng mơ cô độc — tất cả đều được khu vườn tái hiện với một chất sân khấu hóa nhất định. Năm 1778, công qước de Girardin đón Rousseau về trú tại vùng Ermenonville, cách Paris về phía đông-bắc một giờ đi ôtô. Nhà triết gia sống ẩn dật, hái thuốc và qua đời tại đó. Mộ trên đảo Liễu (Île des Peupliers) trở thành điểm hành hương cho đến khi hài cốt được đưa về Panthéon trong thời Cách mạng. Triển lãm hiện đầy bản in của Confessions và des Rêveries, cùng các hình tượng Rousseau đang hái thuốc ở Ermenonville, được bảo quản tại museé Carnavalet.
Không gian sân khấu được thiết kế để lấn vào các phòng của Grand Trianon (bao gồm cả Phòng Malachites nổi tiếng), đặt ra một thách thức đáng chú ý: làm cho bối cảnh đậm chất Louis XIV đối thoại với những ngôi chùa kiểu phương Đông, những cầu gỗ mộc mạc và những công trình sân vườn. Kết quả khiến người xem thấy thuyết phục.
Trong số những đỉnh cao của hành trình, người ta ấn tượng với cảnh tái hiện lại không gian phòng tắm của lâu đài Bagatelle, nơi bốn bức tranh của Hubert Robert (1733-1808) được cho mượn từ Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan ở New York. Năm 1777, quận công d’Artois đã cho xây lên căn lâu đài nhỏ này ở rừng Boulogne chỉ trong 64 ngày theo một cuộc cá cược với Marie-Antoinette. Ở đó, Robert đã mang đến sáu bức tranh lớn dùng để trang trí phòng tắm, ghép riêng cảnh quan hữu tình, ba người tắm thời cổ và những khu vườn mơ mộng. Khi nhìn thấy chúng được tập hợp ở đây, người xem dễ hình dung được bầu không khí của căn phòng này.
Chúng ta cũng ghi nhận cuộc gặp gỡ độc đáo của ba bức tranh của Jean-Honoré Fragonard: La Fête à Saint-Cloud (được bảo quản tại Ngân hàng France và thường không trưng bày công khai), La Balançoire và Colin-Maillard (cho mượn từ National Gallery of Art ở Washington). Những cảnh chơi đùa và lễ hội trong những khu vườn được lý tưởng hóa này tiếp nối tinh thần của các “fêtes galantes” mà Watteau ưa thích, với sự nhẹ nhàng và bầu không khí phi thực mà tự nó đã khái quát nên nghệ thuật sống của cuối thời Pháp cổ.
Đồ nội thất cũng được xếp vào vị trí trọng yếu trong hành trình tham quan: ghế giả tre, ghế đẩu mô phỏng đá, sofa bằng sậy cho Chaumière aux coquillages de Rambouillet, và bộ bàn ghế với bông lúa được Marie-Antoinette đặt riêng cho Trianon. Những món đồ pha trộn giữa tính năng và sự sáng tạo này, trong số đó có nhiều mẫu đến từ musée des Arts décoratifs và Petit Palais, cho thấy khu vườn đã truyền cảm hứng cho một ngôn ngữ trang trí mới.
Cũng cần được lưu ý: một bức chân dung xuất sắc của Marie-Antoinette trong váy voan mỏng, được cho mượn từ lâu đài Wolfsgarten ở Đức và do Élisabeth Vigée Le Brun vẽ, từng gây xôn xao tại Salon năm 1783.
Triển lãm không dừng lại ở những phòng trưng bày của Grand Trianon. Nó còn mở rộng tự nhiên sang domaine de Trianon, nơi du khách có thể lần theo và khám phá vườn Anh của Marie-Antoinette: Đền Tình Yêu, Đài ngắm cảnh, Hang Động và Làng Nữ hoàng. Những địa danh mang tính biểu tượng này đã được trùng tu để dịp triển lãm, với sự đồng hành của các nhà bảo trợ (Parfums Christian Dior, Fondation du patrimoine, Société des Amis de Versailles): pergola bằng jasmin được trồng lại, cầu nhỏ phía Rocher du Belvédère được củng cố, và cầu thang của Tháp Marlborough đang được trùng tu cho đến cuối mùa hè.
Theo nhịp triển lãm, parterres du Grand Trianon đã được thiết kế lại hoàn toàn cho mùa hè 2026. Parterre ở tầng trên từ bỏ đường nét đối xứng để nhường chỗ cho một thảm thực vật dày đặc và uốn lượn: các loại perennial (achillées, échinacées), cỏ và các loài một năm (cosmos, vipérine, scabieuse, amarante) tạo thành một khung cảnh lấy cảm hứng từ jardins naturalistes Anh. Kiểu bố cục này, trông như tự nhiên và hoang dã, thực ra được kiểm soát hoàn toàn, mỗi tầng lớp đều được tính toán để đảm bảo hoa liên tục nở suốt mùa. Parterre ở dưới lại trông như một đồng hoa với vẻ tự nhiên gần như thô ráp.
Tất cả các loài thực vật được nuôi trồng tại nhà kính của khu Domaine de Trianon. Những loài ngoại lai như dứa, cà phê và mimosas nhắc nhớ sự mê mẩn của thế kỷ 18 đối với nguồn gốc từ vùng đất xa xôi. Những thùng gỗ trang trí hình cam quýt theo phong cách gợi mở nét Trung Hoa gợi lên sở thích mê ngoại của Marie-Antoinette. Một phần cây trồng đến từ Jardin des Plantes de Paris, nhằm tôn vinh các trao đổi thực vật từng tồn tại giữa hai cơ quan vào thế kỷ XVIII. Parterre des Lumières sẽ mở cửa từ tháng 6 năm 2026.
Một chuyến đi thú vị cho những người yêu lịch sử nghệ thuật, vườn tược và nghệ thuật sống theo phong cách Pháp, exposition này cũng phù hợp với gia đình và những người dạo phố cuối tuần. Nó hoàn hảo khi kết hợp với một balade dans les parcs et jardins des Yvelines. Lâu đài Versailles có thể tiếp cận từ Paris bằng tuyến RER C (ga Versailles-Château-Rive-Gauche). Vé và thông tin thực tế xem trên site officiel du château de Versailles.
Đọc thêm:
Triển lãm tại các lâu đài ở Paris và Île-de-France: những sự kiện không thể bỏ lỡ
Các lâu đài cũng có thể tổ chức những triển lãm rất đẹp: đó là những gì hướng dẫn này cho thấy, mời bạn khám phá những địa điểm văn hóa đẹp nhất của Île-de-France hiện nay. [Đọc thêm]
Lâu đài Fontainebleau sẽ tổ chức triển lãm "Marie-Antoinette và Louis XVI tại Fontainebleau. Sự huy hoàng và cuộc sống ngọt ngào" từ ngày 11 tháng 10 năm 2026 đến ngày 25 tháng 1 năm 2027. Đây là một cơ hội tuyệt vời cho những người đam mê lịch sử để đắm mình vào cuộc sống của cặp đôi hoàng gia. [Đọc thêm]
Ngày và giờ mở cửa
Từ 5 tháng năm 2026 ĐẾN 27 tháng chín 2026
Vị trí
Cung điện Versailles
Château de Versailles
78000 Versailles
Trình lập kế hoạch tuyến đường
Trang web chính thức
www.chateauversailles.fr
Triển lãm tại các lâu đài ở Paris và Île-de-France: những sự kiện không thể bỏ lỡ
Một triển lãm dành riêng cho Marie-Antoinette và Louis XVI tại Lâu đài Fontainebleau
