Kalender voor 15 oktober in Parijs: De executie van Mata Hari in het Bois de Vincennes

Op 15 oktober 1917 wordt Mata Hari door de Franse autoriteiten in Bois de Vincennes gefusilleerd. Afwisselend courtisane, oosterse danseres, spionne en vervolgens dubbelspion, werd zij ter dood veroordeeld voor het leveren van informatie aan de vijand na een versnelde rechtszaak.

Op maandag 15 oktober 1917 wordt een van de beroemdste spionnen van de Eerste Wereldoorlog ter dood gebracht op het vuurpolygone van het bois de Vincennes. Courtisane, geliefde oosterse danseres, een icon van de Belle Époque, Mata Hari wordt ervan beschuldigd Frankrijk te hebben gesaboteerd ten gunste van Duitsland, en is door de Franse autoriteiten gefusilleerd na een kort en onthullend proces dat weinig waarheid onthult. De voormalige Nederlandse burleske danseres had in werkelijkheid niets van de grote spion waar haar alias nog steeds de verbeelding prikkelt meer dan een eeuw na haar dood.

Onder haar echte naam Margaretha Geertruida Zelle, Mata Hari wordt geboren op 7 augustus 1876 in Leeuwarden, in de provincie Fryslân, Nederland. Dochter van een welgestelde en zorgzame hoedenmaker, gaat ze naar een erkende school waar ze kunst, goede manieren en vreemde talen leert. Maar sinds haar jeugd droomt de jonge Margaretha van roem, van erkenning en vooral van het ontdekken van het Parijse leven waar ze zo naar verlangt.

Ook nadat haar vader failliet ging en haar moeder overleed, en terwijl ze als zeventienjarige naar een lerarenopleiding in Leiden wordt gestuurd, reageert het jonge meisje op een advertentie in een lokaal dagblad van een officier van Schotse afkomst die dienstdoet bij het Nederlands-Indische leger, kapitein Campbell MacLeod. Het paar trouwt in 1895 en vertrekt naar Nederlands-Indië, eerst Java, daarna Sumatra, van 1897 tot 1902.

Na het falen van haar huwelijk, waarbij een zoon en een dochter geboren zullen worden, keert Margareth in 1903 terug naar Europa en besluit haar geluk te beproeven in Parijs, waar ze even model voor schilders wordt. Onder het pseudoniem Lady MacLeod slaagt ze erin zich voor te doen als een adellijke vrouw dankzij een elegante toilet opgebouwd uit haar laatste centen.

Het is het vermelden waard dat haar opleiding haar goed van pas komt: ze spreekt Engels, Duits, Frans, Spaans en Javaans; ze kan zich bevinden in de meest verfijnde kringen, en haar zo karakteristieke uiterlijk, haar mysterieuze exotische trekjes, haar matte teint, haar grote zwarte ogen, haar krullende haar en haar slanke postuur, vallen bij mannen die door haar charme worden meegesleept.

Vastbesloten om naam te maken, biedt Margareth een amazone-act aan Ernest Molier, oprichter in 1880 van het Molier-circus, die haar een ontkleed nummer aanbeveelt. De Nederlandse stemt toe en stapt te paard in een lichte hindoe-dansoutfit: Mata Hari is geboren. Haar artistieke carrière begint in volle glorie op het podium van het Molier-circus, waar op het podium én in de tribunes de grote namen uit de aristocratie en uit het artistieke en mondaine leven van die tijd samenkomen.

“Ik ben geboren in het Zuid-India, aan de Malabarkust, in een heilige stad die Jaffuapatam heet, in een familie van de heilige kaste der brahmanen. Mijn vader, Suprachetty, werd, vanwege zijn liefdadige en vrome geest, Assivardam genoemd, wat betekent Zegen van God. Mijn moeder, de eerste bayadère van de tempel van Randa Swany, stierf op veertienjarige leeftijd, op de dag van mijn geboorte. De priesters, nadat ze haar hadden gecremeerd, adopteerden mij en doopten mij Mata-Hari, wat betekent Pupil van de dageraad.” vertelt ze over haar afkomst.

Tijdens haar jaren op Nederlands-Indië heeft Mata Hari zich verdiept in de lokale gebruiken, met name in inheemse dansen. Op 13 maart 1905 nodigt Emile Guimet haar uit om een voorstelling te geven in het museum dat hij heeft opgericht, het Musée Guimet. Het succes van haar interpretatie van de godin Shiva werd de volgende dag in de kranten weergegeven.

In een artikel van het Courrier français uit 1905 beschrijft een journalist zo het numéro de la jeune danseuse: "Ze wiegt onder de sluiers die haar afschermen en tegelijk onthullen. En dat lijkt op niets wat wij hebben gezien. De borsten rijzen traag mee, de ogen verdrinken. De handen strekken zich uit en vallen weer neer, klam van zon en hartstocht."

Haar carrière als oosterse danseres is definitief op gang gekomen en haar nummers die oosterse dans en effeuage combineren worden zeer gevraagd in de mondaine salons en in de besloten kringen van wereldse mannen en vrouwen, waardoor ze uitgroeit tot een lieveling van heel Parijs, een stad die verzot is op vernieuwing en exotisme.

Speels en verkwistende, leidt de danseres vanaf dat moment een luxueus bestaan, bezoekt ze de mooiste hotels in de Europese steden waar ze optreedt en geeft ze ongebreideld uit ten koste van haar vele veroveringen. Maar Mata Hari besteedt meer tijd en aandacht aan haar carrière als courtisane dan aan haar artistieke loopbaan. Ze verzamelt minnaars, hooggeplaatste militairen, politici en andere invloedrijke figuren, en laat haar kans voorbijgaan.

Na pieken en dalen raakt haar carrière uitgeput en bij de aanvang van de Eerste Wereldoorlog trekken haar optredens geen publiek meer; de mode geeft inmiddels de voorkeur aan de Russische balletten boven exotische nummers. Zonder geld kan Mata Hari zich geen groot leven meer veroorloven en keert ze terug naar Nederland, waar ze in november 1915 benaderd wordt door Carl Krämer, de Duitse consul-generaal, belast met het werven van mensen die Duitsland kunnen helpen door informatie te verzamelen.

Mata Hari aanvaardt het aanbod van Krämer om informatie te verzamelen en door te sturen naar de Duitse geheime diensten in ruil voor 20.000 frank en een codenaam: H-21. Na vijf weken in Parijs, waarin de pas ontdekte spionne geen overtuigend bewijsmateriaal weet te verzamelen, wordt ze doorgestuurd naar de bekendste Duitse spionne, Elsbeth Schragmüller, bijgenaamd Fräulein Doktor, om haar spionageskills te leren.

Terug in Parijs op 17 juni 1916 belandt ze in het vizier van kapitein Georges Ladoux van de sectie centralisatie van inlichtingen van het Deuxième Bureau van het legerhoofdkantoor. Doordat de Britse autoriteiten het verdachte karakter van de vrouw hadden gemeld, plaatst het Franse contre-espionnage haar onder constante bewaking in het Grand Hôtel waar ze verblijft.

Geleid naar het Ministerie van Oorlog wordt ze ondervraagd over haar banden met Duitsland. Ze is stapelverliefd geworden op Vadim Maslov, een jonge Russische officier, vijftien jaar haar jongere, die in dienst staat van Frankrijk en in Vittel behandeld is voor een oogblessure. Mata Hari aanvaardt het voorstel van Ladoux: een dubbelspion te worden en inlichtingen over de vijand te verzamelen, in ruil voor een toegangspas tot Vittel en een miljoen frank — die nooit zal worden uitbetaald.

In Madrid gestationeerd, een echt nest van spionnen van alle nationaliteiten en vooral Duits, neemt Mata Hari contact op met de kapitein Arnold von Kalle van de Reichsambassade en weet ze talloze Duitse diplomaten te verleiden tot het lospeuteren van belangrijke informatie die ze vervolgens snel doorsluist aan de Franse contraspionage. Maar Kalle is niet dom en wantrouwt de spionne.

Wanneer de Duitsers inzien dat ze er niets interessants mee kunnen bereiken en de Fransen het ook gebruiken, sturen ze een reeks telegrammen naar Berlijn waarin ze melden dat "agent H-21 zich nuttig heeft gemaakt", wetende dat de Franse inlichtingendiensten de gebruikte code zullen kunnen ontcijferen en de misleiding zullen blootleggen. De val sluit zich rond de spionne die er toch voor kiest om terug te keren naar Frankrijk om haar beloning voor bewezen dienst te innen, en om haar jonge minnaar terug te vinden.

Op 13 februari 1917 wordt Mata Hari gearresteerd in het Hôtel Elysée Palace waar ze verblijft en diezelfde dag ondervraagd door de onderzoeksrechter Pierre Bouchardon, overtuigd van haar schuld. In de vrouwengevangenis Saint-Lazare belandt Mata Hari uiteindelijk na 14 uitputtende verhoren en geeft ze haar loyaliteit aan de vijand toe. Maar de spionne, die beseft welk risico ze loopt om te worden berecht, relativeert haar rol en verzandt in vergeefse pogingen tot rechtvaardiging, en stelt dat ze slechts verouderde informatie had doorgespeeld aan een agent van de Duitse inlichtingendiensten.

Het proces werd op 21 juni 1917 afgesloten en het schijnproces tegen deze 'verraadster van het vaderland' begon op 24 juli van hetzelfde jaar. Terwijl Mata Hari laf door kapitein Ladoux werd afgewezen en er geen concrete beschuldigingen of tastbare bewijzen werden voorgelegd, benadrukten de 7 juryleden, allen mannen en militairen, vooral haar levenstijl als "immoreel en losbandig". Sommigen zullen zeggen dat het vonnis tegen Mata Hari vooral diende als propaganda om de autoriteit van Frankrijk te bevestigen, die stand hield tot de overwinning, zelfs als dat betekende dat een vrouw gefusilleerd moest worden.

Veroordeeld voor spionage bij de vijand in oorlogstijd, Mata Hari is ter dood veroordeeld na een schijnproces, hoewel de aard en omvang van haar activiteiten onzeker bleken en de geschiedenis later zal aantonen dat Mata Hari een prutspion was die informatie leverde van weinig betekenis.

Maandag 15 oktober 1917, in de vroege ochtenduren, wordt de spionin naar het bois de Vincennes gebracht vergezeld van een peloton d’exécution bestaande uit zouaves. Die tot op het laatste moment weigert zich de ogen te laten bedekken, Mata Hari est tuée par balle wordt door een kogel gedood in de greppels van de vesting Vincennes, en toont nog één keer haar flair.

Aankondiging van haar laatste momenten, Léon Bizard, hoofdarts van de Politie‑préfecture, vertelde in zijn memoires uit 1925 over de haar ijskoude kalmte van Mata Hari tegenover de dood: "Terwijl een officier het vonnis opleest, laat de danseres, die geweigerd heeft haar ogen te laten bedekken, zich, heel kalm, tegen de paal plaatsen, een touw dat nog niet gebonden is om de taille... (…) Mata Hari glimlacht nog naar zuster Léonide die kniebuigend toekijkt en maakt een afscheidsgroet. De officier heft zijn sabel: een droge klap, gevolgd door de genadeklap die minder fel klinkt en de Rode Danseres stort hoofd vooruit neer, een lijkachtige massa die doordrenkt is met bloed."

Voor meer achtergrond:

Het Bois de Vincennes in Parijs, een groene oase van rust ten oosten van de hoofdstad
Het Bois de Vincennes in Parijs is de perfecte plek om groen te doen! Deze groene oase van rust is bereikbaar met de metro en is de perfecte plek om te wandelen, picknicken, sporten en tegelijkertijd van de natuur te genieten. [Lees verder]