Herdenking op 18 oktober in Parijs: De Affaire des Placards

In de nacht van 18 oktober 1534 verschenen in Parijs fel bekritiserende plakkaten over de katholieke mis, geplakt door protestanten. De Zaak der Plakkaten markeert een keerpunt in de strijd tussen katholieken en protestanten en luidt het einde in van de toenadering van François I tot de reformatoren.

In de nacht van 17 op 18 oktober 1534 worden in verschillende Franse steden, waaronder Parijs, huguenotische plakkaten geplaatst die de katholieke mis fel bekritiseren. De Plakkatenzaak markeert het begin van de vervolging van de protestanten onder koning Frans I en voorspelt de vele godsdienstoorlogen die nog zullen volgen.

Sinds het begin van zijn bewind, op 25 januari 1515, le roi François Ier schenkt weinig belang aan de verwikkelingen tussen catholiques et protestants die het land in beroering brengen, en lijkt neutraal ten opzichte van la Réforme die de scheuring markeert tussen de Rooms-Katholieke Kerk en de protestantse kerken, wat getuigt van een zekere ouverture d'esprit en hij aarzelt niet om alliances te sluiten met de protestanten uit Duitsland en Zwitserland.

In de 16e eeuw begon de protestantse Reformatie aanvankelijk uitsluitend met de zeden van de clerus; en aan het hof van Margaretha van Navarra, de zuster van de koning, vonden deze nieuwe ideeën weerklank zonder dat de koning zich zorgen maakte, integendeel, hij beschermde zelfs de eerste protestanten van Frankrijk tegen de clerus. Maar tussen 1527 en 1534 krijgen de hugenoten een andere wending.

In de nacht van donderdag 18 oktober 1534 worden in Parijs en in meerdere provinciestadjes, zoals Rouen en Tours, openbare plaatsen clandestien bedekt met affiches - placards - met een visée anti-catholique, zichtbaar voor iedereen. Een placard werd zelfs geplakt op de poort van de koninklijke kamer in het kasteel van Blois, terwijl de hofresidenties in Orléans en Amboise ook rijkelijk met placards behangen waren.

Hevig kritisch ten opzichte van de katholieke mis, ontkennen de auteurs van deze pamfletten met verve de leer van de transsubstantiatie tijdens de eucharistie, namelijk de omvorming van brood en wijn tot het bloed en het lichaam van Jezus tijdens de mis, een van de pijlers van het katholicisme. De affiches dragen dan ook koppen zoals: "Ware artikelen over de verschrikkelijke, grote en ondraaglijke misbruiken van de paapse mis, rechtstreeks uitgevonden tegen de Heilige Maaltijd van onze Heer, de enige Middelaar en Verlosser, Jezus Christus."

Door de liturgie van de mis te bestempelen als sorcellerie en de paus, de bisschoppen, de priesters en de monniken van leugen en van godslastering te beschuldigen, zijn de placards het werk van Antoine Marcourt, Franse predikant met calvinistische inslag die in ballingschap in Neuchâtel, Zwitserland leefde, en die ze heeft laten drukken. L'Affaire des Placards markeert de eerste uiting van de vijandelijkheden tussen katholieken en protestanten in Frankrijk.

Voor Frans I markeert deze antipapistische belediging die ingrijpt op de kerkelijke instelling en op de monarchie van goddelijke rechtmatigheid de einde van zijn verzoeningspolitiek ten opzichte van de protestanten en aanhangers van de Reformatie. De reactie van de koning op dit misdrijf tegen de majesteit dat zijn gezag bedreigt, is snel en bruut: om het koninkrijk te beschermen tegen ketterij, ontketent hij een radicale repressie tegen de "slechte zielen van het geloof", niet zonder publiekelijk zijn katholieke geloof te belijden.

Vele hugenoten, verdacht van het opstellen van de plakkaten, worden gearresteerd, gevangengenomen, berecht en geëxecuteerd voor sommigen, terwijl anderen snel uit Parijs en Frankrijk vluchten, terwijl de koning belooft 200 écus aan wie de auteurs van de plakkaten zal aangeven. Tussen twee- en driehonderd mensen worden gearresteerd, en meerdere levend verbrand worden, waaronder Antoine Augereau, beschuldigd van het drukken van de plakkaten, of Étienne de La Forge, vriend van de jurist en hervormer Johannes Calvijn - laatstgenoemde gedwongen tot ballingschap naar Bazel om aan represailles te ontsnappen.

Enkele personen uit de entourage van de koning en vooral zijn zus Marguerite de Navarre, die gewonnen was voor de ideeën van de reformatoren en beschermster van Jean Calvin, worden verdacht. De repressie zet door in januari 1535 met de oprichting, op verzoek van François I, van een speciale commissie, de chambre ardente, die de opdracht kreeg om boeken insurrectionnels te verbieden, terwijl een edict de drukpers verbood en de boekhandels sloot, wat het eerste acte de censuur markeert sinds de uitvinding van de drukpers. Op 21 januari 1535 eindigt een grote publieke boetedoeningstocht, georganiseerd in de straten van Parijs door de Rooms-Katholieke Kerk en bijgewoond door de vorst, met de ter dood brengende verbranding op de brandstapel van zes ketters.

In de komende 25 jaar zal veel geweld tegen protestanten plaatsvinden, hoewel de dood van Frans I op 31 maart 1547 een korte ademruimte biedt in de confrontatie met onverdraagzaamheid. Maar vanaf 1562 betreedt Frankrijk de bloederige periode van de godsdienstoorlogen.

Om verder te gaan:

Wist je dat? Waarom heette het Place de Grève vroeger Place de l'Hôtel de Ville?
Het huidige Place de l'Hôtel-de-Ville in Parijs, dat lange tijd bekend stond als Place de Grève, heeft vele bestemmingen gehad: als handelshaven, als plaats voor openbare terechtstellingen en vanaf 1357 als centrum van de gemeentelijke macht. Ontdek de geschiedenis! [Lees verder]