Herdenking op 4 september in Parijs: de proclamatie van de Derde Republiek door Gambetta

Op 4 september 1870 wordt de Derde Republiek uitgeroepen door Léon Gambetta op de Place de l’Hôtel de Ville, na de val van het Tweede Keizerrijk als gevolg van Napoléon III’s nederlaag bij Sedan, en tegenover de volharding van het Parijse volk.

Zondag 4 september 1870, Léon Gambetta, toen lid van het Gouvernement van de Nationale Verdediging, proclameerde de Derde Republiek op de Hôtel de Ville, als reactie op de val van het Tweede Rijk na de nederlaag bij Sedan en de gevangenneming van Napoleon III, en tegen de toenemende druk van het Parijse volk en de republikeinen.

Twee dagen eerder, op 2 september 1870, liep de de Slag bij Sedan uit op een complete ramp voor de Franse legers, onder bevel van maarschalk de Mac Mahon, die zich overgaven aan de Pruisische legers. Sinds Sedan stuurt Napoleon III vanuit Sedan een telegram naar zijn vrouw, keizerin Eugénie, gericht aan het Palais des Tuileries, waarin hij aankondigt: “Het leger is verslagen en gevangengenomen, ikzelf ben een gevangene.”

Bij het vernemen van het nieuws roept generaal Cousin de Montauban, aan het hoofd van het Ministerie van Oorlog, de Deputeren van het Legislatieve Lichaam bijeen in de nacht van 3 op 4 september 1870, om te beslissen welke koers te varen; de deputeten willen het regentschap over het keizerrijk niet toevertrouwen aan de keizerin. Maar arbeidersgroepen, op de hoogte gebracht van de lopende vergadering op het hoogtepunt, dringen door tot het Palais Bourbon, zetel van de Nationale Vergadering, en nemen plaats in het debat, terwijl de menigte buiten groeit.

Terwijl een plebisciet, enkele maanden eerder, de liberale richting van het Keizerrijk en de rol van Napoleon III bevestigde met 7 336 000 ja tegen 1 560 000 nee, Parijs onderscheidt zich inderdaad van de provincie door een republikeinse meerderheid die voor een verandering van regime is.

Na dwang teruggebracht naar het Paleis eisen de Parijzenaren van de parlementsleden de invoering van de Republiek. Tegen de volksopstand stelt een groep republikeinse parlementsleden, onder wie de vier Jules van de toekomstige "Republiek der Jules", Jules Favre, Jules Grévy, Jules Simon, Jules Ferry, maar ook Adolphe Crémieux en vooral Léon Gambetta, voor om die te proclameren in het stadhuis, zoals in de tijden van de Revoluties van 1789 en 1848.

Op 4 september 1870, wordt de Derde Republiek uitgeroepen op het plein van het Hôtel de Ville door Léon Gambetta, namens het volk: "Het volk heeft de Kamer ingehaald die aarzelde. Om het Vaderland in gevaar te redden heeft het om de Republiek gevraagd: deze is uitgeroepen en deze revolutie vindt plaats in naam van het recht en van het algemeen welzijn. Burgers, waken over de stad die aan jullie is toevertrouwd; morgen zullen jullie samen met het leger van de wraak voor het Vaderland zijn."

Het juichende publiek ziet het evenement bij, niet zonder dat het doet denken aan de proclamatie van de Tweede Republiek door Lamartine op 24 februari 1848. Een wat surrealistische situatie, tegen de stroom van de militaire omstandigheden in het land, de politieke belangen en de de vooruitgang van de Pruisische troepen op het nationale grondgebied.

Ook om het volk gerust te stellen bij de Pruisische invasie, heeft Jules Ferry het idee een provisionele regering op te richten, feitelijk maar niet juridisch samengesteld, en bestaande uit republikeinse afgevaardigden uit Parijs, terwijl de keizerin haar koffers richting Engeland pakt.

Onder het voorzitterschap van de conservatieve generaal en militaire gouverneur van de hoofdstad, Louis Trochu, deze nationale-defensie-regering, door de Parijzenaars massaal gesteund, bestaat uit Jules Favre, Léon Gambetta, Emmanuel Arago, Adolphe Crémieux, Henri Rochefort, Ernest Picard, Alexandre Glais-Bizoin, Jules Simon, Louis-Antoine Garnier-Pagès, Jules Ferry en Eugène Pelletan.

De wil van de regering van de Nationale Defensie is duidelijk: men moet de oorlog voortzetten. Maar de situatie verslechtert snel. Op 19 september 1870 wordt de hoofdstad omsingeld door vijandelijke troepen; het beleg van Parijs is pas begonnen.

Toch, ondanks de verkiezing op 8 februari 1871 van een nationale vergadering met een conservatieve, monarchistische en bonapartistische meerderheid die de invoering van een republikeins regime vertraagt, en ondanks de in mei 1871 gevolgde bloedige repressie van de Parijse Commune, gestart als reactie op de ondertekening van een wapenstilstand met Bismarck door de uitvoerende macht onder leiding van Adolphe Thiers en het leger van Versailles, mislukken de pogingen tot restauratie van de monarchie en vestigt de Derde Republiek zich duurzaam tot 10 juli 1940, waardoor dit republikeinse regime het langst regerende regime in de geschiedenis van Frankrijk wordt.

Verder lezen:

Nationale Vergadering: kan men het halfrond binnengaan voor rondleidingen? Wat u moet weten
In Parijs zijn de Nationale Vergadering en haar beroemde halfrond niet enkel voorbehouden aan parlementsleden. Het publiek kan ook het Palais Bourbon binnen, verschillende zalen ontdekken en, afhankelijk van de dag, een zitting bijwonen. Reservering, toegang, bezoeksvoorwaarden: we leggen uit hoe het werkt! [Lees verder]

Place de l'Hôtel de Ville: een van de meest historische pleinen van Parijs
De Place de l'Hôtel de Ville is niet altijd een levendige, vrolijke plek in het hart van Parijs geweest. Hier vonden door de eeuwen heen vele openbare executies plaats. Je zult de Place de l'Hôtel de Ville nooit meer in hetzelfde licht zien! [Lees verder]