Herdenking op 21 oktober in Parijs: de geboorte van de Comédie-Française

Le 21 oktober 1680, de Comédie-Française wordt bij edict van koning Lodewijk XIV opgericht, het resultaat van de fusie tussen Molières troupe en die van het Hôtel de Bourgogne. Het eenvoudige idee van de vorst: een einde maken aan de vetes tussen de twee rivaliserende gezelschappen, terwijl de koninklijke macht wordt bevestigd door de promotie van het Franse klassieke theater, in een periode waarin de Comédie-Italienne enorm in de mode is.

Op maandag 21 oktober 1680 wordt de culturele instelling La Comédie-Française, voortgekomen uit de fusie van de twee enigen Parijse gezelschappen van die tijd, die van het hôtel de Guénégaud, de vroegere troupe van Molière, en die van het hôtel de Bourgogne, opgericht bij koninklijk edict van Lodewijk XIV.

Ook bekend als Théâtre-Français, is dit toen de eerste vaste troupe van de Comédiens-Français, opgericht door de vorst om meerdere redenen: het hoofd te bieden aan de Italiaanse gezelschappen in een periode waarin de Comédie-Italienne erg in trek is, het Franse klassieke theater te promoten en tegelijk de macht van de monarchie te bevestigen, en een eind te maken aan de zinloze ruzies tussen de twee rivaliserende Parijse troupes.

Vanaf 1658 maakt de troupe de Molière zijn debuut voor het hof van Lodewijk XIV, en de auteur wordt al snel het lieveling van de jonge koning, waarvoor hij een overvloed aan voorstellingen ontwerpt in samenwerking met de beste scenische architecten, choreografen en musici van die tijd. Maar in 1673 sterft de dramaturg op 51-jarige leeftijd, enkele uren nadat hij voor de vierde keer de titelrol van het Malade imaginaire heeft vertolkt.

Zonder zijn belangrijkste aanvoerder, de koningstroupe, nu geleid door de weduwe van Molière, Armande Béjart en haar toneelgenoot Charles Varlet, bijgenaamd La Grange, raakt uitgeput. De rivalen-troupe van het Hôtel de Bourgogne profiteert immers van het drama om meerdere acteurs aan te trekken, waaronder Michel Baron, La Thorillière en het echtpaar Beauval, die het gezelschap van Molière verlaten om zich bij de hare aan te sluiten.

Om een einde te maken aan deze twisten die ertoe leiden dat beide gezelschappen tegelijk dezelfde stukken spelen, vaardigt Lodewijk XIV op 21 oktober 1680, zeven jaar na de dood van Molière, de fusie tussen het koninklijke gezelschap, gevestigd in het Hôtel de Guénégaud aan de Rue Mazarine, en het gezelschap van het Théâtre de Bourgogne uit, waarmee feitelijk de komische en de tragische gezelschappen worden verenigd. De Comédie-Française is geboren.

De eerste gezamenlijke voorstelling vindt een week later plaats, en de Comédie-Française hanteert meteen een betekenisvolle leus: “Simul et singulis”, “Samen zijn en jezelf blijven”. Sindsdien bestaat er, als Franse uitzondering, een afwisseling in het repertoire tussen komedies en tragedies. Het gezelschap brengt dan het volledige oeuvre van Molière en Racine, naast enkele stukken van Corneille, Scarron en Rotrou.

Deze fusie is ook een middel voor de vorst om het Franse klassieke theater in de schijnwerpers te zetten, terwijl hij tegelijk de grootsheid van de Franse monarchie bevestigt, in een periode waarin de Comédie-Italienne erg in trek is. Daardoor krijgen de Franse acteurs van de koning het monopolie op voorstellingen in het Frans in Parijs, naast een royale dotatie van 12.000 livres. Binnen de troupe zelf worden zij hiërarchisch ingedeeld tussen « pensionnaires » en « sociétaires », die de mogelijkheid hebben mee te werken aan het beheer van het theater.

In eerste instantie gevestigd in het hôtel de Guénégaud, wordt de Comédie-Française in de komende eeuw gedwongen vele keren te verhuizen. Uitgezet in juni 1687 uit het hôtel de Guénégaud door order van de Koning, omdat men vreest dat zij de rust van het religieuze college des Quatre-Nations zouden verstoren, vestigen de acteurs zich in 1689 op het Jeu de Paume de l'Étoile, daarna in het Palais des Tuileries en tenslotte in 1782 in het theater de l'Odéon, toen nog hôtel de Condé, waar het gezelschap voor het eerst Beaumarchais' Le Mariage de Figaro opvoert, tot dan toe gecensureerd vanwege zijn scherpere kritiek op de adel en aristocratie.

Tot nu toe onder koninklijke bescherming stonden de vorst en de edellieden van de Kamer van de Koning aan wie de bevoegdheid werd toegekend om in detail de programmering te bepalen, maar ook de selectie van de acteurs. Deze laatsten veranderen in die periode van statuut. Voortaan genieten zij burgerrechten en worden zij feitelijk hun koninklijke pensioen en het monopolie op het Franse repertoire ontnomen.

Maar tijdens de Franse Revolutie, onder het regime van de terreur, leiden de te monarchistische ideeën van de Comédie-Française tot haar sluiting op 3 september 1793, bij bevel van het Comité van Volksveiligheid en tot de gevangenneming van haar acteurs. Uit de guillotine ontsnapt, wordt het gezelschap, enigszins verdeeld door een scheuring tussen pro-monarchisten en pro-republikeinen, in 1799 heropgericht door het Directoire.

Met hulp van de schrijver François de Neufchâteau, die minister van Binnenlandse Zaken werd, vestigt de Comédie-Française zich definitief aan het Théâtre Français de la République, de salle Richelieu gebouwd in 1786 door de architect Victor Louis aan de rand van het Palais-Royal naar aanleiding van de brand in de Opéra in 1781.

In de periode van het Eerste Franse Keizerrijk en de eerste jaren van de Restauratie, geniet de Comédie-Française van de bescherming door Napoleon I, die met het in Moskou ondertekende decreet uit 1812 het functioneren en de organisatie regelt. Via 87 artikelen legt de Keizer vast op papier de theateradministratie, de financiering van het gezelschap en de toelating van nieuwe stukken; maatregelen die tot op heden nog van kracht zijn.

Sinds kort onder toezicht van het Ministerie van Cultuur beschikt de Comédie-Française tot op heden over drie theaters in Parijs - de Salle Richelieu, het Théâtre du Vieux-Colombier en het Studio-Théâtre - waar ze een repertoire van 3500 stukken speelt, hoofdzakelijk klassieke toneelstukken, maar ook modernere producties en werken van buitenlandse auteurs.

Om dieper op het onderwerp in te gaan:

Hoe kun je achter de schermen van de Comédie-Française komen en ontdekken wat er achter het doek gebeurt?
De Comédie-Française opent af en toe de deuren naar haar coulissen. Ontdek de loges, de technische ruimtes en de tradities van het prestigieuze Huis van Molière. [Lees verder]

Huidige en toekomstige voorstellingen in de Comédie-Française
Elk seizoen biedt de Comédie-Française een rijk programma met theaterklassiekers en hedendaagse creaties. Een must voor liefhebbers van tragedie, komedie en drama, met steeds vernieuwde producties. [Lees verder]