Op 14 september 1791, Olympe de Gouges publiceert in Parijs de brochure De Rechten van de Vrouw, waarin ze haar Declaratie van de rechten van de vrouw en van de citoyenne laat terugkomen. Twee jaar na de Declaratie van de Rechten van de Mens en de Burger neemt de schrijfster haar opbouw methodisch over om er een contradictie in te zien: hoe kun je rechten die als "universeel" worden voorgesteld, tegelijk laten gelden terwijl de helft van de bevolking buiten het politieke burgerschap wordt gehouden? In 17 artikelen duwt Olympe de Gouges de principes van 1789 tot hun logische gevolg door en eist ze gelijke rechtspositie en politiek burgerschap tussen de sexe(n).
Het gekozen moment is allesbehalve toevallig. Frankrijk werkt aan de voltooiing van zijneerste geschreven grondwet. Lodewijk XVI heeft dit zojuist aanvaard op 13 september 1791 en zwoer de volgende dag voor de Vergadering. De Revolutie beweert de politieke orde in Frankrijk grondig hervormd te hebben, maar de vrouwen blijven uitgezesloten van het kiesrecht en van de nationale vertegenwoordiging. Ze nemen deel aan revolutionaire dagen, bezoeken tribunes en clubs, schrijven petities, werken en betalen bijdragen, zonder de gelijke politieke rechten die mannen genieten.
Het is precies deze incohentie waar Olympe de Gouges tegenin gaat. Geboren als Marie Gouze in Montauban in 1748, weduwe op jonge leeftijd, vestigde ze zich in Parijs, waar ze zich wist door te zetten in de literaire wereld en in het publieke debat. Dramaturge, pamflettiste en politieke schrijfster heeft ze zich al ingezet voor de afschaffing van de slavernij, het recht op echtscheiding, vrijheid van meningsuiting, evenals diverse projecten van sociale hervormingen. De Revolutie biedt haar een politiek speelveld dat bij haar temperament past: ze produceert brochures, brieven en affiches om rechtstreeks deel te nemen aan de debatten van haar tijd.
Met de Verklaring der Rechten van de Vrouw en van de Burgeres is haar methode buitengewoon eenvoudig. Olympe de Gouges herneemt de structuur van de Verklaring der Rechten van de Mens en de Burger van 26 augustus 1789, maar vervangt het universele mannelijke door een formulering die de vrouwen expliciet zichtbaar maakt.
Vanaf het eerste artikel ligt het beginsel vast: "Vrouwen worden geboren vrij en blijven gelijk aan de man wat rechten betreft." Artikel 3 herdefinieert de natie als de vereniging van "vrouw en man". Artikel 6 vereist dat burgers zich persoonlijk, of via hun vertegenwoordigers, kunnen inzetten bij de totstandbrenging van de wetten en toegang hebben tot openbare functies naar gelang hun capaciteiten. Artikel 13 bouwt deze redenering verder uit op fiscaal terrein: aangezien vrouwen bijdragen aan de lasten van de samenleving, moeten zij ook deelnemen aan de verdeling van banen, waardige functies en verantwoordelijkheden.
Olympe de Gouges vraagt dus niet alleen om een verbetering van de vrouwelijke toestand, maar stelt ook het vraagstuk van het burgerschap zelf aan de orde. Als de rechten natuurlijk en universeel zijn, op grond van welk principe kun je dan vrouwen uitsluiten?
Het is in dit redeneren dat de zin verschijnt die de bekendste uit de tekst is geworden. In artikel 10 constateert zij dat "de vrouw heeft het recht om op het schavot te staan; zij moet ook het recht hebben om op de tribune te staan". De formule bezit een bijzondere kracht in de revolutionaire Frankrijk: vrouwen zijn onderworpen aan dezelfde strafwetten als mannen en kunnen dezelfde straffen ondergaan, maar ze beschikken niet over dezelfde middelen om deel te nemen aan de totstandbrenging van deze wetten.
De Déclaration gaat verder dan het uitsluitend stemrecht. Olympe de Gouges behandelt de gelijkheid voor de wet, de toegang tot openbare functies, de bezit, de vrijheid van opinie en de erkenning van kinderen geboren buiten het huwelijk. In de postambule roept zij vrouwen rechtstreeks op om zich bewust te worden van hun situatie en bekritiseert zij de economische en juridische afhankelijkheidsverhoudingen die het huwelijk structureren. Ze verzint zelfs een contract tussen man en vrouw om hun eigendommen en verplichtingen eerlijker te regelen!
De tekst gaat vooraf met een bijzonder gewaagde oproep aan Marie-Antoinette. Olympe de Gouges roept de koningin op om de vrouwenzaak te steunen en suggereert dat zo’n engagement haar prestige zou kunnen herstellen. Die benadering vat de politieke singulariteit van haar schrijverschap vrij treffend samen: revolutionair in haar eisen voor gelijkheid, maar ze is niet meteen voorstander van een radicale republiek en blijft daarom een constitutionele monarchie voorstaan.
De brochure bevat overigens een veelzeggende aanwijzing: de Déclaration wordt voorgesteld "om door de Nationale Vergadering te worden afgekondigd in haar laatste zittingen of in die van de volgende legislatuur". Olympe de Gouges schrijft niet louter een filosofisch manifest, zij presenteert haar tekst als een directe politieke reactie op de zojuist ingestelde constitutionele orde.
Zijn oproep blijft helaas zonder wetgevende werking. De Verklaring wordt niet aangenomen en Franse vrouwen zullen meer dan een eeuw en een halve moeten wachten op het stemrecht, toegekend door de ordonnantie van 21 april 1944 en voor het eerst uitgeoefend tijdens de gemeenteraadsverkiezingen van 1945. De tekst van Olympe de Gouges kent op zichzelf een verrassend late nalatenschap: lange tijd weinig verspreid en grotendeels vergeten, maar krijgt opnieuw een voorname plek in de geschiedenis van de vrouwenrechten in de 20e eeuw.
Het lot van de schrijfster zelf gaat snel kantelen door de radicalisering van de Revolutie. Olympe de Gouges verzet zich tegen het politieke geweld, sluit zich aan bij de Girondijnen en valt met name Robespierre aan. Gearresteerd in juli 1793 na publicatie van een affiche die als tegenrevolutionair werd beschouwd, wordt ze voor het Revolutionair Tribunaal gebracht en geguillotineerd op 3 november 1793, op de Place de la Révolution, het huidige Place de la Concorde.
Twee jaar eerder had ze geschreven dat de vrouw die het recht had om op het schavot te klimmen ook het recht moest hebben om vanaf het spreekgestoelte te spreken. De nagedachtenis heeft dit citaat vaak in verband gebracht met haar eigen dood, met het risico de Verklaring van de Rechten van de Mens te reduceren tot een profetische formule.
Lees de hele Verklaring van de Rechten van de Vrouw en van de Burger
Verder lezen:
Wandelen in Parijs in de voetsporen van de grote feministische figuren die hun stempel op de geschiedenis hebben gedrukt
Treed in de voetsporen van de grote vrouwen en feministen die hun stempel hebben gedrukt op de Franse geschiedenis en ontdek de intieme en openbare plekken van hun leven in het hart van Parijs. [Lees verder]
Deze pagina kan elementen bevatten die met AI zijn ondersteund, meer informatie hier.
Datums en tijdschema's
Op 14 september 2026
Plaats
Place de la Concorde
Place de la Concorde
75008 Paris 8
Routeplanner
Wandelen in Parijs in de voetsporen van de grote feministische figuren die hun stempel op de geschiedenis hebben gedrukt
