Ephemeride van 16 september in Parijs: De ongelooflijke inbraak in de kroonjuwelen

In september 1792 verdwijnt vrijwel de gehele schat van de Franse koningen uit het Garde-Meuble, het huidige Hôtel de la Marine. Verschillende bendes dieven profiteren van het revolutionaire tumult om een van de spectaculairste inbraken uit de geschiedenis van Parijs te plegen.

In de nacht van 16 op 17 september 1792 worden er dieven betrapt in het Garde-Meuble national, op het huidige Concorde-plein. De autoriteiten ontdekken dan dat er al dagenlang een grootschalige plundering plaatsvindt in het gebouw: bijna 9.000 kostbare stenen zijn verdwenen, waaronder enkele van de meest beroemde diamanten van de Franse monarchie. Het rijkdom dat de koningen van Frankrijk door de eeuwen heen hadden verzameld, blijkt in enkele nachten verspreid te zijn!

Om te begrijpen hoe zo’n inbraak bijna onder de ramen van de macht kon plaatsvinden, moeten we terugkeren naar het bijzonder chaotische Parijs van september 1792. De monarchie was gevallen na de bestorming van de Tuileries op 10 augustus, Lodewijk XVI werd gevangen gezet in de Tempel en de Pruisische en Oostenrijkse legers naderen Frankrijk. Tussen 2 en 6 september eisen de massamoorden in de Parijse gevangenissen meer dan duizend levens. In deze opgewonden hoofdstad profiteren verschillende bendes van een falende bewaking om een van Europa’s kostbaarste schatten aan te vallen.

Éphéméride du 16 septembre à Paris : L'incroyable cambriolage des joyaux de la Couronne — Vue du Garde-Meuble de la Couronne depuis la place Louis-XV, actuelle place de la Concorde. C'est dans ce bâtiment, aujourd'hui Hôtel de la Marine, que les joyaux de la Couronne sont pillés en septembre 1792. Copyright : CC0 Paris Musées / Musée Carnavalet – Histoire de Paris – Anonyme

Deze bevindt zich dan in het Garde-Meuble, het huidige Hôtel de la Marine. In de 18e eeuw gebouwd door Ange-Jacques Gabriel op de Place Louis-XV, toekomstige Place de la Concorde, is de instelling belast met het bewaren en beheren van de meubelen, tapijten, wapens en kostbaarheden die toebehoren aan de Kroon. Sommige collecties worden zelfs aan het publiek getoond. Daaronder bevinden zich de juwelen van de Kroon, waarvan de geschiedenis officieel teruggaat op François Ier, die een verzameling stenen wilde laten aansluiten bij de monarchie en overdraagbaar wilde maken aan zijn opvolgers.

De inhoud van de schat doet je duizelen. Een inventaris die tijdens de Revolutie werd opgesteld, telt onder meer 9.547 diamanten, 506 parels, 230 robijnen en spinellen, 150 smaragden, 71 topazen en 35 saffieren. En sommige stenen dragen al een geschiedenis die bijna even beroemd is als die van de vorsten die ze ooit droegen.

Onder meer het Regent-diamant, opmerkelijk diamant verworven in 1717 door Filips van Orléans tijdens zijn regentschap en later gebruikt op diverse koninklijke kronen. Maar ook de Sancy, dat in handen kwam van verschillende grote Europese families, en vooral de spectaculaire Groot Blauwe Diamant van Lodewijk XIV, een steen uit Indië meegenomen door reiziger en handelaar Jean-Baptiste Tavernier. Aangekocht door de Kroon onder Lodewijk XIV en daarna bijgesneden, werd deze diamant van circa 69 karaat onder Lodewijk XV opgenomen in het insigne van de Orde van de Gulden Vlies.

Een buitengewone schat, dus, maar het bestaan en de samenstelling ervan zijn geenszins geheim. Het inventaris van de juwelen werd tijdens de Revolutie openbaar gemaakt en het Garde-Meuble kon daarvoor bezocht worden. De rijkdommen die achter de muren bewaard bleven, waren dus voldoende bekend om hebzucht op te wekken!

De eerste inbraken vinden plaats in de nacht van 11 op 12 september 1792. De dieven profiteren van de ligging van het gebouw en van de gebrekkige bewaking. Ze bereiken de kamers waar de juwelen bewaard worden door via de voorgevel en de vensters achter de kolonnade binnen te sluipen. De met zegels beveiligde toegangen geven paradoxaal genoeg de indruk dat de schat beschermd is, terwijl de buitenopeningen kwetsbaar blijven.

Vooral de inbrekers begrijpen dat ze kunnen terugkeren. Tijdens meerdere nachten dringen verschillende mannen het gebouw binnen en nemen stenen en juwelen mee. De zaak krijgt zo een bijna onwaarschijnlijke dimensie: de Kroonschat wordt niet in één klap leeggeroofd, maar geleidelijk, terwijl Parijs een van de meest turbulente periodes van de Revolutie doormaakt.

En de dieven nemen zelfs hun gemak! De verslagen van het onderzoek vermelden maaltijden en flessen die binnen het Garde-Meuble werden verbruikt. De inbraak lijkt soms minder op een geheime operatie die perfect is uitgedacht dan op een plundering die lang aansleept en waarbij meerdere personen betrokken zijn.

Alles kantelt op 16 september. In de nacht worden aan de rand van het gebouw uiteindelijk mannen herkend en sommigen worden met stenen op zak gearresteerd. Wanneer de autoriteiten de zalen doorzoeken, worden ze zich bewust van de omvang van de ramp. Bijna 9 000 kostbaarheden zijn meegenomen. Le Régent, le Sancy et le Grand Diamant Bleu zijn verdwenen, net als verschillende insignes en historische sieraden. Het dynastieke erfgoed van de Bourbons, opgebouwd en verrijkt gedurende generaties, is in enkele dagen ontmanteld.

Het onderzoek begint meteen en een aanzienlijk deel van de buit duikt geleidelijk terug op. De Régent wordt onder andere teruggevonden en keert terug naar de nationale collecties; hij ligt vandaag in het Louvre-museum. Ook andere stukken keren terug naar Frankrijk na een lange achtervolging. Ongeveer twee derde van de juwelen wordt uiteindelijk teruggevonden na twee jaar onderzoek, maar niet alles keert terug!

Sommige objecten verdwijnen voorgoed, terwijl andere een veel raadselachtigere loopbaan kennen. De meest intrigerende zaak blijft die van de Grote Blauwe Diamant van Lodewijk XIV. Na de diefstal van 1792 raakt het spoor verloren. De edelsteen is vermoedelijk bijgesneden om de herkomst te verhullen, een onomkeerbare operatie die zijn historische vorm laat verdwijnen.

Exact twintig jaar na de inbraak, in 1812, verschijnt in Londen een blauwe diamant van bescheiden formaat. Hij belandt daarna in de collectie van de bankier Henry Philip Hope en wordt de beroemde Hope-diamant, tegenwoordig bewaard in de Smithsonian Institution in Washington. De gemmologische onderzoeken hebben sindsdien bevestigd dat de Hope afkomstig is van de Grote Blauwe Diamant uit de Franse Kroon.

De affaire voedt ook snel de politieke verdenkingen. In een Revolutie waarin elk voorval de beschuldigingen van samenzwering voedt, weigeren sommige tijdgenoten te geloven dat een zo enorme schat door eenvoudige misdadigers ontvreemd had kunnen worden. Ministers en revolutionaire leiders worden ervan beschuldigd de diefstal te hebben laten plaatsvinden, ja zelfs te hebben georganiseerd. Danton is onder andere het doelwit van latere geruchten, maar er is geen solide bewijs dat er een grootschalige politieke samenzwering achter de inbraak schuilgaat, en deze hypothesen dienen onderscheiden te worden van de feiten die door het onderzoek zijn vastgesteld.

De diefstal van de Koninklijke juwelen blijft zo ongekend zonder dat er een complot voor nodig is. Zijn succes berust voor het grootste deel op een veel concretere combinatie: een immens bekende schat, een gebouw dat slecht bewaakt werd en een Parijs dat diep verstoord was door de val van de monarchie, de oorlog en het geweld van september. Het decor van de inbraak bestaat nog altijd: het Garde-Meuble is veranderd in het Hôtel de la Marine, op de Place de la Concorde.

Om verder te lezen:

Het Hôtel de la Marine in Parijs, het sublieme monument op de Place de la Concorde
Heb je wel eens gehoord van Hôtel de la Marine? We gaan dit gerestaureerde Parijse erfgoed ontdekken, dat troont op de Place de la Concorde! [Lees verder]

Deze pagina kan elementen bevatten die met AI zijn ondersteund, meer informatie hier.