Parijs, op 27 september 1822. Voor de leden van de Koninglijke Akademie voor Inscripties en Schone Letters, een van de vijf academies die tegenwoordig het Institut de France vormen, presenteert Jean-François Champollion de bevindingen van een werk waaraan hij een groot deel van zijn jonge leven heeft gewijd. Hij levert niet eenvoudig een alfabet dat een hiëroglief mechanisch kan vervangen door een letter: wat hij geleidelijk aan ontdekt, blijkt veel complexer. De schrijfwijze van de oude Egyptenaren kan fonetische tekens bevatten, maar ook figuurlijke of symbolische tekens.
Die dag schetst Champollion de basis en de belangrijkste elementen van zijn systeem aan de hand van een eerste tekst vergezeld van overeenstemmingstabellen. Zijn demonstratie vormt de kern van de beroemde Brief aan M. Dacier over het alfabet van de fonetische hiërogliefen, dat enkele weken later werd gepubliceerd. De egyptologie als wetenschap staat op het punt een van haar fundamentele mijlpalen te passeren.




Het probleem waar Champollion zich mee bezighoudt, is immens. De kennis van het hiërogliefenschrift is na het einde van de Oudheid geleidelijk verloren gegaan en eeuwenlang hebben Europese geleerden de Egyptische tekens vaak gezien als mysterieuze symbolen die rechtstreeks ideeën uitdrukten. De situatie verandert met de Bonaparte’s Egyptische Expeditie en vooral met de in 1799 ontdekte Rosetta-steen! Het fragment draagt eenzelfde decreet in drie schriften: hiërogliefen, demotiek en Grieks. Aangezien Grieks volledig leesbaar is, biedt de steen een uitzonderlijk referentiepunt. Toch levert het geen directe oplossing op: men moet nog begrijpen hoe de twee Egyptische schriften functioneren.
Champollion is trouwens niet de eerste noch de enige die het probeert. Silvestre de Sacy en de Zweed Johan David Åkerblad boeken resultaten op het demotisch, terwijl de Engelse geleerde Thomas Young beslissende vooruitgang boekt. Door de Rosetta-steen te bestuderen beseft Young onder andere dat bepaalde tekens in de cartouche van koning Ptolemaeus een fonetische waarde hebben. Champollion kent dit werk, bestudeert het en overtreft het geleidelijk. De rivaliteit tussen de twee mannen voedt vervolgens een lange controverse over de auteurschap van de ontcijfering, maar de geschiedenis terugbrengen tot een Frans-Britse duel zou misleidend zijn: het resultaat van 1822 berust op een opeenvolging van onderzoeken waaraan Champollion uiteindelijk een veel bredere betekenis geeft.




Zijn belangrijkste voordeel ligt in zijn kennis van het koptisch, taal afkomstig uit het Oud-Egyptisch en vooral geschreven met het Griekse alfabet. Champollion is ervan overtuigd dat deze christelijke taal van Egypte sporen bewaart van die gesproken werden door de onderdanen van de farao's. Die intuïtie stelt hem in staat niet alleen grafische overeenkomsten te zoeken: hij tracht achter de tekens een echte taal te ontdekken, met klanken en vocabulaire. Vanaf 1821 heeft zijn werk over hiëratisch en demotisch hem dichter bij de werking van het Egyptisch systeem gebracht. Het jaar daarop zullen verschillende nieuw toegankelijke documenten hem nog veel verder laten gaan.
Onder hen bevindt zich een kopie van een inschrijving van de obelisk van Philae, waarvan een cartouche kan worden herleid tot de naam Claëopatra. Champollion beschikt zo over twee Griekse koninklijke namen, Ptolemaeus en Cleopatra, die meerdere letters gemeen hebben. Door de tekens die op dezelfde posities in de twee namen staan met elkaar te vergelijken, verifieert hij stap voor stap hun fonetische waarden. Andere cartouches van Griekse en Romeinse heersers (Alexander, Berenice, Caesar, Tiberius of Trajan) versterken zijn betoog. Wat aanvankelijk nog als een reeks raakpunten leek, groeit uit tot een samenhangend systeem. De Brief aan M. Dacier zal precies gewijd zijn aan dit “alfabet van de fonetische hiërogliefen” dat werd gebruikt om de namen en titels van Griekse en Romeinse heersers te transcriberen.




Maar er blijft een moeilijkheid bestaan: hebben deze resultaten uitsluitend betrekking op buitenlandse namen? Als de Egyptenaren pas laat fonetische tekens hebben uitgevonden om “Ptolemaeus” of “Cleopatra” te schrijven, blijft de ontdekking beperkt. Champollion moet aantonen dat het principe veel ouder is. Hij richt zijn aandacht dan op de cartouches van farao's die dateren van vóór de Griekse overheersing. In september 1822 maakt de studie van reproducties, onder andere uit Abu Simbel, het hem mogelijk koninklijke namen te herkennen zoals die van Ramses. De fonetische tekens zijn dus niet aan het Egyptische schrift toegevoegd om de namen van de Griekse veroveraars te transcriberen: ze behoren tot het hiërogliefenschysteem zelf.
Rond deze mijlpaal ontstond een van de beroemdste scènes uit de geschiedenis van de wetenschap. Volgens het relaas van de famille Champollion haastte de wetenschapper zich naar zijn broer Jacques-Joseph, aan de 28 rue Mazarine, en riep: “Ik heb het voor elkaar!”, om vervolgens uitputting in te storten en meerdere dagen aan bed gebonden te blijven. Het verhaal dateert traditioneel uit 14 september 1822, maar historici waarschuwen nu om dit relaas met zwier te beschouwen: het behoort voor een deel tot de legende die rondom de ontcijferaar is opgebouwd. Wat wél zeker is, is dat Champollion enkele dagen later zijn uiteenzetting van de bevindingen afrondt. La Lettre à M. Dacier draagt de datum 22 september 1822.




Vijf dagen later volgt de confrontatie met de geleerden. Op 27 september verschijnt Champollion voor de Académie des inscriptions et belles-lettres. De scène wordt vaak verteld als een plechtige lectuur van de Lettre à M. Dacier (vernoemd naar Bon-Joseph Dacier, historicus en permanent secretaris van de Académie). De archieven van de Académie nuanceren dit beeld: volgens de gebruiken van de instelling legt Champollion een eerste versie toe van circa acht pagina’s, hoofdzakelijk bestaand uit tabellen met correspondentie, waar de leden al kennis van hadden kunnen nemen. Thomas Young bevindt zich dan in Parijs en woont de zitting bij, wat de dag een bijzondere dimensie geeft, aangezien de twee wetenschappers nauw met elkaar verbonden zijn met de geschiedenis van het ontcijferen.
Maar Champollions demonstratie lost toch niet alle mysteries van de hiërogliefen op in één namiddag! Zijn Brief van 1822 gaat vooral over de fonetische tekens die in koninklijke namen worden gebruikt. Het blijft hem nog om de volledige werking van de Egyptische schrift te doorgronden en uit te leggen. Dat pakt hij grondig aan in zijn Précis du système hiéroglyphique des anciens Égyptiens, gepubliceerd in 1824. Daar benadrukt hij het diep gemengde karakter van dit schrift, in staat om objecten of ideeën weer te geven via tekens, tekens met een klankwaarde en determinatieven die de betekenis van een woord verduidelijken. De hiërogliefen vormen dus noch een puur symbolisch schrift noch een alfabet zoals het onze, en het is precies deze combinatie die ze zo moeilijk te doorgronden maakte.
De ontdekking stelt het onderzoek naar het oude Egypte al snel op losse schroeven. De inschrijvingen in tempels, graven, beeldhouwwerken en papyrus worden geleidelijk niet langer beschouwd als simpele decors of esoterische raadsels; ze transformeren in historische documenten die men kan lezen, vergelijken en dateren. Namen van vorsten, titulatuur, religieuze en administratieve teksten beginnen een beschaving te reconstrueren door haar eigen geschriften.
Champollion zet dit werk zelf voort: in 1826 wordt hij benoemd tot conservator van de splinternieuwe afdeling Egyptische monumenten van het louvre, en in 1828 maakt hij eindelijk de reis naar Egypte, waar het directe lezen van de monumentale insCRIPTies hem toelaat zijn systeem ter plekke te toetsen. In 1831 komt er voor hem aan het Collège de France een leerstoel egyptische archeologie. Zijn carrière blijft echter van korte duur: uitgeput en ziek sterft hij in Parijs op 4 maart 1832, op slechts 41-jarige leeftijd.
Verder lezen:
Kunt u de Académie française binnen? Hoe bezoekt u het Institut de France en bewondert u zijn koepel
Gevestigd onder de beroemde koepel van het Institut de France, is de Franse Académie een van de meest prestigieuze instellingen van het land. Achter haar deuren schuilt een geschiedenis van bijna vier eeuwen, een uitzonderlijke bibliotheek, onveranderlijke tradities en zittingen waarin de evolutie van de Franse taal vorm krijgt. Ontdek de coulisses van deze iconische plek... en de zeldzame gelegenheden om haar te bezoeken! [Lees verder]
Deze pagina kan elementen bevatten die met AI zijn ondersteund, meer informatie hier.
Datums en tijdschema's
Op 27 september 2026
Plaats
Institut de France
23 Quai de Conti
75006 Paris 6
Routeplanner
Reserveringen
Bekijk de prijzen van deze ticketdienst







Kunt u de Académie française binnen? Hoe bezoekt u het Institut de France en bewondert u zijn koepel














