Paris'te 24 Eylül: Paris Borsası'nın doğuşu... kadınlara yasaktı

1724년 9월 24일, kral konseyinin kararı Paris Borsası’nın resmen doğuşunu ilan etti. Rue Vivienne’de, Nevers Sarayı’nda kurulan bu yeni kurum, John Law’ın sisteminin çöküşünün travmasına maruz kalan bir piyasayı yeniden düzenlemek zorundaydı.

Paris, 24 Eylül 1724. Eski Rejimin en görkemli finansal krizlerinden birinin üzerinden dört yıl geçtikten sonra monarşi, sokaklarda, şirket bürolarında ve özel evlerde sürdürülmeye devam eden para ticaretini artık kendi kontrolüne almak istiyor. Bir Kral Konseyi kararıyla Paris Borsası resmen Hôtel de Nevers, Vivienne Sokağı’nda, Palais-Royal’a sadece birkaç adım uzaklıktaki konumunda kuruldu. O dönemde adının çağrıştırdığı görkemli, sütunlu saraydan çok uzak bir kurulum: Brongniart Sarayı ise ancak bir yüzyıl sonra, 1826’da açılacak.

1724’teki kurulum, Parisli insanların aniden finansal operasyonları keşfettiği anlamına gelmez. Uzun süredir tüccarlar, bankacılar ve kambiyo yapanlar başkentin farklı yerlerinde bir araya geliyorlar. 1563’te Paris, böylece bir "tüccarların ortak meydanı" sahibi oluyor. 18. yüzyılın başında ise hisse şirketlerinin ve devrenelikli (senedi) menkul kıymetlerin gelişimi bu alışverişleri köklü biçimde değiştirmeye başlıyor. Hisseler, devlet tahvilleri, kambiyo senetleri ve diğer alacaklar giderek daha fazla dolaşıma girerken, hâlâ Amsterdam’daki kadar organize bir Paris pazarı mevcut değil; çünkü borsa, 17. yüzyılın başından beri çalışıyor olan Amsterdam’la karşılaştırıldığında farklı bir ölçek ve yapı sergiliyor.

Éphéméride du 24 septembre à Paris : La naissance de la Bourse de Paris... interdite aux femmes — Rue Quincampoix en l’année 1720. Scène de spéculation dans la rue Quincampoix à Paris au moment de la fièvre financière provoquée par le système de John Law. Copyright : CC0 Paris Musées / Musée Carnavalet – Histoire de Paris – Antoine Humblot

Bu bağlamda, John Law karşımıza çıkar; Fransız finans tarihinin vazgeçilmez figürü olarak. 18. yüzyılın başında Fransa’ya gelen bu İskoç, yönetime kredi ve kağıt para geliştirme fikrini kabul ettirir; Louis XIV’ün ölümüyle borçlar nedeniyle ezilen ekonomiyi yeniden hareketlendirmek için. Genel Banka, 1716’da kurulur ve kısa süre içinde Kral Bankası olur; bu kurum, Batı Şirketinin yükselişine eşlik eder, gelecekte Doğu Hindistan Şirketi olarak anılacak olan kuruluşun doğuşunu destekler. Hisselerin değeri uçuşa geçer, spekülatörler sürüyü toplamaya başlar.

Paris'te borsa çılgınlığı özellikle Rue Quincampoix'te yoğunlaşıyor; Halles ile Marais arasındaki dar bir cadde bu. Orada Compagnie’nin hisse senetleri alınıp satılıyor, bazen aynı gün içinde birkaç kez, ve birkaç hafta içinde oldukça büyük servetler ortaya çıktığı görülüyor. 1720 yılında iktidar işlemleri Soissons Sarayı’nın bulunduğu yerdeki mevcut Bourse de Commerce’a kaydırılmaya çalışılıyor. Ancak mekanizma tıkanıyor: güven çökerken hisse sahipleri paralarını geri almak istiyor ve Compagnie’nin hisse senetleri düşüyor. Ünlü "système de Law" 1720’de çöker ve Soissons’taki borsa 25 Ekim 1720’de kapanır.

Yıllar boyunca iktidar güvensizlik ile zorunluluk arasında gidip geliyordu. Değiş tokuşları yasaklamak, alacakların satışı ya da ticari kambiyo senetleri ya da menkul kıymetlerin satış gereksinimini ortadan kaldırmaz; bunlar daha az denetlenebilir işlemlere kayar sadece. 1724 yılında benimsenen çözüm ise piyasanın kaldırılmasını değil, onu belirli bir çerçeveye hapsetmeyi amaçlıyordu. 24 Eylül 1724 tarihli karar, ticari işlerin yürütülebileceği ve özellikle kambiyo senetleri, hamiline yazılı senetler ve emre yazılı senetlerin ticareti için “belirlenmiş bir yer” oluşturdu; “başka hiçbir yere açıkça kapalıdır.” Iktidar böylece bazı finansal işlemleri arka odalardan, özel evlerden ve doğaçlama toplanışlardan çıkarmak, kendisinin gözetimi altında tutabileceği bir mekanda yoğunlaştırmak istiyordu.

Tercih, Vivienne Caddesi'ndeki Nevers Oteli, iş dünyası ve iktidar dünyasıyla zaten sıkı bağlar kurmuş bir semtte yer alıyor. Bina kendine özgü ilginç bir mali geçmişe sahip: 1716'da Krallık tarafından edinilmiş, birkaç yıl sonra Kraliyet Bankası'nın ihtiyaçları için John Law'a devredilmiş, düşüşünden sonra Bibliothèque royale'e tahsis edilmiş. Böylece bu geniş kompleksin bir kısmı artık Yeni Borsa'yı barındırıyor.

Gösteren işleyişi titizlikle ayarlanmıştır. Borsa her gün, pazar günleri ve resmi tatiller dış nda, sabah 10:00 ile öğleden sonra 13:00 arasında açıktır. Polis Genel Müfettişi çevreyi gözetmek ve dışarıda yeniden spekülatif kalabalıkların oluşmasını engellemekle görevlidir; bu tür kalabalıklar özellikle ortadan kaldırılmaya çalışılır. İçerde bile uygulamalar sıkı kurallara bağlıdır: yükseltici ya da düşürücü fiyat hareketleri yaratmak amacıyla haykırılarak yapılan duyurular ya da fiyatları artırmaya ya da azaltmaya yönelik işaretler gibi yapay olarak hareketlendirme teşebbüsleri yasaktır. Vadeli işlem pazarı da yasaktır: seansa öncesinde alıcının gerekli fonları, satıcının devretmek istediği menkul kıymetleri teslim etmesi gerekir. 1720 yılının travması, bu her bir tedbirde hâlâ hissedilir.

Bu yeni düzenlemede aracı tüccarlar merkezi bir konuma sahip. Adayların 25 yaşını doldurmuş olması, Fransız ve Katolik olması, ahlaki güvence sunması ve iflas etmemiş olması gerekiyor. On kişilik bir komisyon, başvuruları inceliyor. Kuruluşun hemen ardından birkaç hafta içinde, 14 Ekim 1724 tarihli yeni bir kararname, Paris Borsası’nın ilk 60 aracı tüccarını belirliyor; bu kişiler yemin etmek ve işlemlerini kayıt altına almak zorunda. Bugün uygulanmaya başlanan başka bir hüküm ise daha da netleşiyor: kadınlar açıkça borsadan dışlanmıştır, oysa Law yıllarında bazıları finansal işlemlere aktif olarak katılmışlardı.

Yine de 1724 Borsası’nı çağdaş finans piyasalarının küçültülmüş bir versiyonu olarak görmek doğru değildir. Sunulan değer sayısı hâlâ sınırlı kalmaktadır. Doğu Hindistan Şirketi hisseleri önemli bir yer tutarken, kambiyo mektupları, banka senetleri, rentes ve diğer kıymetler işlemlerin önemli bir kısmını oluşturur. Rue Vivienne’de kurulan kurum, sadece bir ticaret ve kambiyo borsası değil, çağdaş anlamıyla bir değerler piyasasıdır. Organizasyonu kademeli olarak gelişir: 1774’te özellikle menkul kıymetler criée’de (açık artırma) işlem görmek üzere belirli bir alan oluşur ve parquet adıyla anılan, döviz komisyoncuları için ayrılmış bir bölüm ortaya çıkar; bu terim iki yüzyıl boyunca Borsa’nın işleyişiyle özdeşleşecektir.

La Révolution kurumu da bir kez daha sarsar ve varlığı Direktorluk döneminde kalıcı olarak yeniden tesis edilene kadar bu süreç devam eder. Napoléon Ier altında nihayet gerçek bir Borsa Sarayı inşa edilmesi kararı alınır. Mimar Alexandre-Théodore Brongniart geniş bir neo-klasik yapı tasarımıyla, korint sütunlarla çevrili bir kompleksi öngörür. İlk temel 1808’de atılır, fakat Brongniart eserini tamamlamadan 1813’te hayatını kaybeder.

Çalışmalar Éloi Labarre tarafından sürdürüldü ve yapı nihayet 1826'da açıldı; bu, bugün Parislilerin bildiği Borsa Meydanı anıtını doğurdu!

Daha fazla bilgi için:

Sentier ve Borsa semtlerinde neler yapılır: Gezinti önerileri ve iyi adresler
Paris'in 2. arrondissement'inde yer alan Sentier ve Bourse mahallelerinde mi yürüyüş yapıyorsunuz? Rehbere uyun, hiçbir detayı kaçırmayın! [Devamını oku]

Paris'in sarayları, tarihle dolu bu anıtsal mekanları keşfetmek
Paris'te ulusal saraylar devletin otoritesini temsil ederken, diğer sivil binalar anıtsallıklarından dolayı "saray" olarak anılmaktadır. Bazıları yılda sadece birkaç gün halka açıkken, bazıları müzelere ev sahipliği yapıyor, bazıları ise tarihin akışı içinde yok olup gitmiş. İşte Paris tarihine tanıklık eden bu muhteşem yerlerden bazılarına bir göz atın. [Devamını oku]

Bu sayfa yapay zeka destekli unsurlar içerebilir, daha fazla bilgi burada.