Alles begint met een lege muur. Op maandag 21 augustus 1911, sluitingsdag van het musée du Louvre, verdwijnt de Mona Lisa. De volgende ochtend meldt de schilder Louis Béroud zich bij het museum: vertrouwd met de plek, beschikt hij over een vergunning om in de zalen te werken en is hij precies van plan het beroemde portret van Leonardo da Vinci te schilderen.
Op haar plek vindt men slechts vier haken. Hij gaat er in eerste instantie van uit dat de museumfotografen het schilderij tijdelijk verplaatst hebben. Het duurt dan even voordat het ondenkbare wordt toegegeven: Mona Lisa is inderdaad verdwenen uit het Louvre!
Het schandaal is enorm, en het museum houdt de deuren gesloten tijdens het onderzoek. De zaak beheerst de kranten en boeit heel Parijs. Hoe kon een schilderij uit de nationale collecties ooit uit het Louvre verdwijnen? De onderzoekers verkennen uiteenlopende sporen, terwijl de pers het diefstal snel omzet in een feuilleton. En het is door een andere diefstal, gepleegd enkele jaren eerder, dat Guillaume Apollinaire in de zaak verzeild raakt.
De poète komt al een tijdje in contact met een veel minder aanbevelenswaardige figuur: Honoré Joseph Géry Pieret, een Belgische avonturier die lange tijd als secretaris bij hem in dienst stond. Pieret heeft een gewoonte ontwikkeld die plotseling een veel grotere betekenis krijgt: hij heeft al antiquiteiten uit het Louvre gestolen, die diefstallen dateren van vóór die van de Mona Lisa!
Rond 1907 stal Pieret onder meer bij het museum kleine Iberische sculpturen. Sommige gingen via Pablo Picasso, dichtbij Apollinaire en toen vol in volle artistieke omwenteling. Een van deze sculpturen zou zelfs behoren tot de talrijke visuele referenties rondom de ontstaansgeschiedenis van de Demoiselles d'Avignon! Niemand realiseerde zich toen dat deze objecten enkele jaren later dichter en schilder in het vizier van justitie zouden brengen.
Want wanneer de Mona Lisa verdwijnt, duikt Pieret weer op. Eind augustus 1911 neemt hij contact op met de krant Paris en beweert hij al eerder gestolen uit het Louvre te hebben. Om het te bewijzen, overhandigt hij aan de krant een oud beeldje dat inderdaad uit de collecties van het museum afkomstig is. Hij legt ook uit dat hij nog meer stukken heeft verkocht die hij had gestolen, maar de zaak krijgt plots een veel grotere dimensie.
De redactie van Paris publiceert de onthullingen van de dief en levert het voorwerp terug aan het Louvre. De politie tracht nu de personen te achterhalen die de overige antiquiteiten hebben ontvangen, want Guillaume Apollinaire kent Pieret door en door. Nog beschamender is dat hij weet dat Picasso stukken uit het museum in bezit heeft. De twee vrienden worden dan bang.
Het voorval is vaak verteld met een bijna burleske ondertoon: Picasso en Apollinaire, in paniek bij de gedachte aan schuld, zouden hebben overwogen de beeldjes in de Seine te gooien. Achter het bekend geworden verhaal schuilt echter een veel minder amusante situatie voor hen: het in het bezit hebben van gestolen voorwerpen uit het Louvre op het moment dat de hele Parijse politie naar het beroemdste schilderij van het museum zoekt, plaatst hen in een uiterst ongemakkelijke positie!
De sculpturen worden uiteindelijk aan de krant overhandigd, maar de naam Apollinaire is voortaan bekend bij de recherche. Op 7 september 1911 slaat de zaak rechtstreeks toe. ’s Avonds melden twee rechercheurs van de Sûreté, hoofdinspecteur Robert en brigadier Coste, zich bij zijn Parijse woning. Ze beschikken over een rogatoire commissie van onderzoeksrechter Joseph-Marie Drioux, belast met het onderzoek naar de verdwijning van La Joconde. Een huiszoeking wordt uitgevoerd: de politie speurt onder meer naar andere voorwerpen die mogelijk uit het Louvre afkomstig zijn.
De tocht voert Apollinaire naar het Palais de Justice, vervolgens achter de muren van de prison de la Santé, in het 14e arrondissement. De teruggevonden gerechtelijke documenten laten vandaag een bijzonder nauwkeurige beeldvorming toe. Het detentie-register van Santé draagt nummer 123. Op bladzijde 73 staat het dossier geopend op naam van Kostrowitsky, de geboortenaam van de dichter. De datum van binnenkomst is 7 september 1911 en, vooral, het juridische motief staat er zwart op wit: medeplichtigheid aan diefstal.
We moeten echter oppassen voor een formulering die vaak wordt gebruikt om dit hoofdstuk samen te vatten: Apollinaire wordt niet gearresteerd omdat de politie denkt te hebben bewezen dat hij de Mona Lisa heeft gestolen. Het onderzoek naar de Mona Lisa vormt de context die de speurtochten in gang zet, maar de concrete verdenkingen tegen de dichter komen voort uit zijn banden met Pieret en uit de beeldjes die daadwerkelijk uit het Louvre zijn gestolen.
Blijft dat, voor Apollinaire, de juridische nuance niet veel verandert aan de drempel van zijn cel. Hij zit vast in de 11e divisie van de Santé, cel 15. De ervaring is kort maar hard. Degene die de Montmartre-schilders bezoekt, over moderne kunst schrijft en deelneemt aan de Parijse avant-garde, belandt plotseling onder het gevangenisreglement, de opgelegde uren en isolatie.
De Santé-gevangenis is op dat moment nog lang niet oud. Opende in 1867, ze werd ontworpen door architect Émile Vaudremer en vormt een van de grote cellulaire gevangenissen van Parijs uit de 19e eeuw. Toen de dichter er in september 1911 binnentrad, was zij al lange tijd een vast onderdeel van het zuidelijke Parijs.
Hij vertelt vervolgens over zijn nachtelijke aankomst in de gevangenis. Criminocorpus, dat deze dagen heeft gereconstrueerd op basis van het inschrijvingsregister, de gevangenisreglementen, zijn correspondentie en de pers, schat zijn intrede in Santé op zo'n 23.00 uur of om middernacht. En de psychologische klap lijkt diepgaand.
De gearresteerde man is nog niet de Apollinaire die in het Pantheon van de Franse literatuur thuishoort. Geboren in Rome in 1880 onder de naam Wilhelm Albert Włodzimierz Apolinary de Kostrowicki, woont hij in Frankrijk maar heeft hij nog niet de Franse nationaliteit. In de sfeer van die tijd maakt zijn buitenlandse status en zijn buitenlandse klinkende naam zijn detentie extra zorgelijk voor hem. Zijn vrienden mobiliseren zich daarom.
In de dagen die volgen eist een comité zijn vrijlating op, probeert zijn broer Albert hem te bezoeken, treedt zijn advocaat op. De pers volgt elke wending in de affaire, soms met een geweldadige toon die rechtstreeks de reputatie van de dichter raakt. Ondertussen schrijft Apollinaire. De gevangenis zal een van de meest verbazingwekkende literaire nevenontwikkelingen van de La Joconde-affaire opleveren: de poëtische reeks « À la Santé ».
De teksten ontstaan al minstens gedeeltelijk tijdens zijn detentie, al wijst onderzoek naar de manuscripten erop dat het misplaatst zou zijn te denken dat de zes delen van het gedicht uit één beweging achter de tralies zijn aangebracht. Apollinaire schrijft, herwerkt, corrigeert en transformeert zijn verzen; verschillende manuscripten dateren van september 1911. De latere toevoeging zal uiteindelijk worden opgenomen in Alcools, dat in 1913 verschijnt.
Het Parijse buitengebied bereikt trouwens nog altijd via het lawaai zijn cel. In het gedicht bestaat de stad achter de muren, onbereikbaar voor de gevangene. De nabijheid tussen de gevangeniservaring en de poëtische uitvinding is sterk genoeg zodat deze paar dagen duurzaam aan zijn oeuvre blijven vasthangen.
Guillaume Apollinaire verblijft in de Santé van 7 tot 12 september 1911. Na vijf dagen detentie wordt hij in voorlopige vrijheid gesteld. Vanaf 14 september vertelt hij over zijn ervaring in Paris onder een titel vol literaire ironie: «Mijn gevangenissen». En Picasso daarin?
Ook de schilder wordt ondervraagd in het kader van de zaak. De legende schildert een bijzonder uitputtende confrontatie tussen beide heren en een Picasso die in paniek geraakt bij het idee in diskrediet te raken. Maar geen enkel element laat toe Apollinaire of Picasso te koppelen aan de diefstal van de Mona Lisa, en dat om een uitstekend reden: de dief bevindt zich ergens anders!
Terwijl Parijs anarchisten, avonturiers, buitenlanders en figuren van de avant-garde verdenkt, is de Mona Lisa verborgen bij een man die het Louvre door en door kent. Hij heet Vincenzo Peruggia.
Italiaanse vakman, Peruggia werkte voor een bedrijf dat glazen beveiligingen rondom enkele werken in het museum installeerde. Hij kent dus de plekken en hoe alles werkt. Op 21 augustus 1911 lukt het hem om La Joconde los te halen uit haar lijst en te vertrekken uit het Louvre met het beschilderde paneel. Het schilderij verdwijnt meer dan twee jaar uit het zicht.
Het is pas in december 1913, in Florence dat Peruggia probeert het schilderij terug te geven aan een Italiaanse kunsthandelaar, Alfredo Geri. Die waarschuwt de autoriteiten: de Mona Lisa is geverifieerd, even in Italië tentoongesteld en daarna weer teruggegeven aan Frankrijk. Ze keert uiteindelijk naar het Louvre terug in januari 1914. In tussentijd heeft die diefstal haar wereldwijde publiciteit vergroot.
De Mona Lisa werd uiteraard al beschouwd als een belangrijk werk van Léonard de Vinci vóór 1911, maar haar vermissing, de foto's van de lege plek waar ze hing, de koppen in de kranten, het internationaal politieonderzoek en haar triomfantelijke terugkeer hebben in sterke mate bijgedragen aan de uitzonderlijk grote populariteit die ze vandaag de dag geniet!
Maar voor Apollinaire eindigen de gevolgen niet bij zijn vrijlating uit de gevangenis. De gevangenschap blijft een diepe persoonlijke kwetsuur en een vlek in zijn dossier. Enkele jaren later, wanneer de Eerste Wereldoorlog uitbreekt, vraagt de dichter om zich te laten inzetten bij het Franse leger. Hij krijgt uiteindelijk in maart 1916 de naturalisatie, slechts enkele dagen voordat hij door een granaatscherf op het front werd raken aan het hoofd. Hij overlijdt in Parijs op 9 november 1918, het slachtoffer van de spaanse griep, op slechts 38-jarige leeftijd.
Zijn korte tijd in La Santé vat bijna helemaal samen wat er van het artistieke Parijs van het begin van de 20e eeuw zo elektrisch maakte. En misschien is de smakelijkste wending wel deze ommekeer: in september 1911 laat het Louvre Apollinaire letterlijk in de gevangenis belanden omdat werken illegaal uit zijn collecties waren verdwenen, en een eeuw later toont en bestudeert hetzelfde museum de avant-garde waarvan de dichter een van de grootste voorstanders was!
Om verder te gaan:
Een wandeling in de voetsporen van Guillaume Apollinaire in Parijs, een poëtische wandeling & het geruis van de Pont Mirabeau
Volg de voetsporen van Guillaume Apollinaire door de straten van Parijs, van zijn huis in Montmartre tot de Pont Mirabeau. [Lees verder]
De Pont Mirabeau, vereeuwigd door Guillaume Apollinaire, is een van de beroemdste bruggen van Parijs. Hij is volledig van metaal en biedt een prachtig uitzicht over de hoofdstad. [Lees verder]
Deze pagina kan elementen bevatten die met AI zijn ondersteund, meer informatie hier.
Datums en tijdschema's
Op 7 september 2026
Plaats
Gevangenis van de Gezondheid
42 Rue de la Santé
75014 Paris 14
Routeplanner
Een wandeling in de voetsporen van Guillaume Apollinaire in Parijs, een poëtische wandeling & het geruis van de Pont Mirabeau
De Mirabeau-brug, de Parijse brug die een van de bekendste Franse gedichten heeft geïnspireerd
