Zanim dotarł pociąg, tłum już zajął okolice stacji Saint-Lazare, ulicy d’Amsterdam i placu Havre. Szacunki różnią się w zależności od świadków: niektóre źródła podają 6000–7000 osób, inne mówią o około 10 000 (!), podczas gdy prasa epoki czasem podaje jeszcze wyższe liczby. Jedno nie budzi wątpliwości: 9 listopada 1880, powrót Louise Michel wywołał w Paryżu masowy protest.
Pociąg przyjeżdża z Dieppe, skąd Louise Michel wysiadła po długiej podróży z Nowej Kaledonii. Około południa, gdy wreszcie wjeżdża na dworzec, wybuchają okrzyki. Wita się Louise Michel, a także Komuna Paryska, która została zduszona dziewięć lat wcześniej podczas Semaine sanglante. Kilka byłych komunardów i postaci republikańskich jest obecnych; poseł Henri Rochefort podchodzi, by ucałować tę, która była jedną z najsłynniejszych postaci powstania, a następnie podaje jej ramie, by przeprowadzić ją przez tłum.
Zaledwie kilka dziesiątek metrów dzieli dworzec od pojazdu, który ma ją zabrać, lecz podróż zamienia się w owację. Zwolennicy nawet próbują odwiązać konie, by sami ciągnąć pojazd, zanim interweniują strażnicy porządku. Louise Michel, głęboko wzruszona, odnajduje miasto, które opuściła pokonaną i uwięzioną w 1871 r.; teraz wraca jako jedna z żywych wcieleń pamięci Komuny Paryskiej!
Żeby zrozumieć ten żar, trzeba cofnąć się o dziewięć lat. Kiedy Komuna Paryska wybucha na wiosnę 1871 r., Louise Michel ma 40 lat. Nauczycielka w Montmartre, działaczka republikańska i członkini Komitetu czujności 18. dzielnicy, aktywnie uczestniczy w powstaniu, opatruje rannych, działa w klubach politycznych i jest u boku walk podczas Krwawy Tydzień.
Arrêtée après le upadek Komuny Paryskiej, ona compares devant un conseil de guerre en grudniu 1871. Au procès, elle refuse toute stratégie de défense et revendique ouvertement ses actes. Skazana na deportację w obwarowanym ogrodzeniem więzieniu, zostaje wysłana na Nową Kaledonię w 1873 roku. Ale na miejscu jej zaangażowanie polityczne nie znika! Uczy, pisze, wymienia poglądy z innymi zesłańcami i interesuje się społeczeństwem Kanak. Podczas wielkiego powstania Kanaków z 1878, prowadzonego m.in. przez wodza Ataï przeciwko kolonizacji francuskiej, wyraża sympatyczny stosunek do insurgentów, stanowisko dalekie od podzielanej przez wszystkich zesłańców Komuny.
Pierwsza część amnestii częściowej mogłaby umożliwić jej wcześniejszy powrót do Francji. Louise Michel jednak odmawia skorzystania z zwolnienia, które pozostawiłoby innych komunardów na wygnaniu lub w więzieniu. Zgodnie z formułą, która przylgnęła do jej biografii, chce wrócić „ze wszystkimi, albo wcale”. Trzeba było poczekać na ustawę amnestyjną ogólną z 11 lipca 1880 roku, która umożliwiła powrót ostatnich skazanych za Komunę Paryską.
Rok 1880 wyznacza więc punkt zwrotny w pamięci, która wciąż pali się po 1871 roku. Wygnani i deportowani powracają do Francji stopniowo, często witani przez imponujące tłumy. Gdy Henri Rochefort wraca do Paryża w lipcu, okolice gare de Lyon są już opanowane przez jego zwolenników. Jednak powrót Louise Michel, cztery miesiące później, nabiera szczególnego znaczenia.
Ona nie pełni funkcji oficjalnej ani nie ma mandatu wyborczego i wyraźnie odrzuca udział w polityce parlamentarnej. Jej prestiż leży gdzie indziej: na jej zaangażowaniu podczas Komuny Paryskiej, jej proces, lata zesłania i obraz bezkompromisowej działaczki, który czasem sami jej przeciwnicy przyczyniają się do wzmocnienia.
Victor Hugo ma duży wkład w kształtowanie tej figury. W 1871 roku, wstrząśnięty jego postawą przed radą wojenną, poświęca jej utwór Viro Major, łacińskie wyrażenie, które można tłumaczyć jako „większy niż człowiek”. Ich korespondencja będzie się toczyć jeszcze przez wiele lat. Powrót triumfalny do Saint-Lazare ukazuje przede wszystkim, że Komuna pozostaje żywa w francuskiej scenie politycznej — dziewięć lat po stłumieniu. Dla tych, którzy wiwatują Louise Michel, przyjęcie deportowanej to także publiczne uczczenie tych, których Republika potępiła po 1871 roku.
Ledwo powróciwszy, Louise Michel podejmuje intensywną działalność polityczną. Organizuje liczne wiece publiczne, wykłady i akcje aktywistyczne, podróżuje po Francji i za granicą i coraz bardziej zbliża się do ruchu anarchistycznego. Dwa miesiące po powrocie jej powieść La Misère zaczyna także ukazywać się w odcinkach.
W 1882 roku podczas spotkania w Paryżu domaga się użycia czarnej flagi, która z czasem zaczyna być jednym z symboli ruchu anarchistycznego. W kolejnym roku bierze udział wraz z Émile’em Pougetem w demonstracji bezrobotnych, która rozpoczyna się spod Invalides; podczas przemarszu plądrowane są piekarnie, a Louise Michel zostaje ponownie aresztowana i skazana na 6 lat więzienia, zanim została ułaskawiona.
Jego trajektoria była następnie naznaczona spotkaniami, pobytami w więzieniu, wykładami i zaangażowaniem rewolucyjnym aż do jego śmierci w 1905 roku. Jego popularność nie gasła, a pogrzeby paryskie przyciągnęły z kolei ogromną tłumę!
Aby dowiedzieć się więcej:
Komuna Paryska: spojrzenie wstecz na historię powstania w Paryżu
Przez 72 dni, od 18 marca do 28 maja 1871 r., Paryżanie buntowali się przeciwko rządowi i podejmowali bezprecedensowe działania społeczne i solidarnościowe. Była to Komuna Paryska. Spojrzenie wstecz na historię tego wielkiego paryskiego powstania. [Czytaj więcej]
Jakie ślady i pozostałości powstania paryskiego pozostały na ulicach stolicy ponad 150 lat po wydarzeniach Komuny Paryskiej? Podążaj za przewodnikiem! [Czytaj więcej]
Każdego dnia setki tysięcy podróżnych korzystają z dworca Saint-Lazare, nie zawsze zdając sobie sprawę, że przechodzą przez jedną z najważniejszych kart w historii francuskiej kolei. To pierwszy wielki dworzec paryski, uwieczniony przez Claude'a Moneta, który dał początek nowoczesnym przedmieściom, podróżom na Normandię i dynamicznemu rozwojowi kolei w stolicy. [Czytaj więcej]
To nieodzowny punkt wyjścia na dotarcie na Sacré‑Cœur: Square Louise Michel rozciąga 222 schody i zielone tarasy na stokach wzgórza Montmartre. Ostre nawiązanie do rewolucyjnej przeszłości stolicy, ten jeden z najczęściej odwiedzanych w Paryżu ogrodów skrywa z kolei sekrety, które wciąż pozostają nieznane. [Czytaj więcej]
Ta strona może zawierać elementy wspomagane przez SI, więcej informacji tutaj.
Daty i harmonogramy
W dniu 9 listopad 2026
Miejsce
Stacja Saint-Lazare
13 Rue d'Amsterdam
75008 Paris 8
Planowanie trasy
Dostępność
Komuna Paryska: spojrzenie wstecz na historię powstania w Paryżu
Jakie ślady Komuny Paryskiej pozostały na ulicach stolicy?
Stacja Saint-Lazare, historia najstarszego paryskiego dworca kolejowego
Plac Louise-Michel: nieznana historia wiszącego ogrodu, który prowadzi do Bazyliki Sacré-Cœur
