W dniu 19 listopada 1703 r. pewien więzień o wyjątkowej dyskrecji oddycha ostatnim tchnieniem w Bastille. Étienne du Junca, królewski oficer w tej fortecy, od razu odnotowuje zgon w swoim dzienniku. Opisuje nieznanego więźnia, który zawsze był ukryty pod maską z czarnego aksamitu, a który tego wieczoru poczuł się źle po wyjściu z mszy i zmarł bez długiego cierpienia. Mężczyzna przystąpił do spowiedzi na kilka chwil przed śmiercią, a jego ciało przygotowano do pochówku — równie dyskretnego jak jego niewola.
Następnego dnia, 20 listopada, pochowano go na cmentarzu przy kościele Saint-Paul, w parafii Bastille. Rejestr zgonów nadaje mu nazwisko Marchialy, czasem zapisywane jako Marchioly lub Marchiel, i wiek około 45 lat. Jednak żadne z tych danych nie daje pewności: imię jest wyraźnie fikcyjne, a wiek mógł być równie dobrze zmyślony. Jego pochówek kosztował 40 livre, detal niemal banalny, kontrastujący z niezwykłym losem pośmiertnym zmarłego.




Historia udokumentowana człowieka w masce żelaznej zaczyna się znacznie wcześniej niż jego przybycie do Paryża. List ministra Louvoisa, datowany na 19 lipca 1669 roku, informuje gubernatora Bénigne’a Dauvergne’a de Saint-Mars o nadchodzącym przybyciu do fortecy w Pignerolu więźnia o imieniu Eustache Dauger. Instrukcje narzucają wyjątkowy nadzór: cela musi być na tyle odosobniona, by uniemożliwić rozmowy z otoczeniem, a więzień ma komunikować się wyłącznie ze Saint-Mars.
Ten tajemniczy więzień podąża następnie za swoim katem podczas kolejnych przeniesień. Przebywa w Pinerolo, potem w Exilles i na Wyspach Świętej Małgorzaty, u wybrzeży Cannes. Gdy Saint-Mars zostaje mianowany gubernatorem Bastylii, zabiera ze sobą po raz kolejny swego więźnia.




18 września 1698 roku Du Junca odnotowuje przybycie do Paryża mężczyzny z wysp Sainte-Marguerite, którego nazwiska nie ujawniono, a Saint-Mars wymusza „zawsze pozostawać w ukryciu”. Ta wzmianka stanowi jedno z najpewniejszych spośród ówczesnych świadectw dotyczących tego, który później zostanie Żelazna Maska.
Człowiek przebywał pięć lat i nieco ponad dwa miesiące w Bastylii, zanim tam zmarł. Jednak jego całkowita niewola sięga co najmniej 1669 roku, czyli prawie 34 lata pod nadzorem Saint-Marsa. Ten wyjątkowy okres, jeszcze bardziej niż sama maska, w dużej mierze tłumaczy późniejsze spekulacje.




To właśnie tutaj legenda zaczyna wyprzedzać archiwa. Dokumenty z czasów Bastylli mówią o czarnej masce z weluru, a nie o ciężkiej, metalowej masce przylegającej do twarzy. Obraz spektakularnej maski z żelaza pojawia się dopiero później, wraz z opowiadaniem i rozdmuchiwaniem historii.
Więzień prawdopodobnie nie nosił maski przez cały okres swojej niewoli. Pierwsze listy dotyczące Eustache’a Daugera podkreślają przede wszystkim potrzebę izolacji i uniemożliwienie mu komunikowania się. Noszenie maski pojawia się z kolei głównie podczas niektórych podróży lub w sytuacjach, gdy mógł zostać dostrzeżony przez osoby postronne.




Poza tym jego traktowanie nie było również tym, jakie groziłoby władcy ukrytemu w luksusowej celi, jak opowiedzą to niektórzy powieści. Badania historyczne oparte na wydatkach poniesionych na jego utrzymanie skłoniły wielu specjalistów do uznania, że należał do stosunkowo skromnego stanu. Historyk Jean-Christian Petitfils broni zwłaszcza identyfikacji z Eustachem Daugerem, prawdopodobnie służącym, który miał dostęp do wystarczająco poufnych informacji by uzasadnić jego tajemnicze uwięzienie.
Tę hipotezę uznaje się dziś za jedną z najczęściej przywoływanych, choć nie można jej uznać za definitywnie udowodnioną. A milczenie archiwów dało pole do popisu dla imponującej liczby innych hipotez. Na przestrzeni wieków więzień bywał identyfikowany z synem nieślubnym Karola II Stuarta, z włoskim ministrem, z nadzorcą Nicolasem Fouquet, z tajemnym synem Ludwika XIV, a nawet z jego własnym bratem.




Najbardziej znana z tych historii zawdzięcza wiele Voltaire. Sam będąc więźniem Bastylii dwukrotnie, filozof słyszy o tym dziwnym więźniu i podejmuje sprawę w Wieku Ludwika XIV, opublikowanym w 1751 roku. Pod jego piórem maska staje się o wiele imponująjsza, a więzień zyskuje postać niemal książęcą. W ten sposób Voltaire wnosi ogromny wkład w przekształcenie niejasnego akt policji królewskiej w historyczną zagadkę.
W XIX wieku Alexandre Dumas dokonuje przemiany. W Le Vicomte de Bragelonne, wyobraża sobie, że więzień to Philippe, brat bliźniak Ludwika XIV, uwięziony po to, by nie mógł rościć sobie pretensji do tronu. Ta wersja, całkowicie powieściowa, odniosła ogromny sukces najpierw na scenie, a potem w kinie i do dziś pozostaje jednym z pierwszych obrazów kojarzonych z Maską Żelazną.




Ale to, co na pewno da się stwierdzić, jest znacznie ograniczone: człowiek uwięziony przez dekady pod strażą w Saint-Mars, poddany tajemnicy szczególnie surowej, kończy swoje dni w Bastylii i zostaje pochowany pod fałszywym nazwiskiem. Po jego śmierci wola wymazać jego ślady zdaje się kontynuować, a zeznania mówią, że jego ubrania, pościel i meble mogły zostać nawet spalone.
Aby dowiedzieć się więcej:
14 lipca: Gdzie można zobaczyć pozostałości więzienia Bastylia w Paryżu?
Plac Bastylii w Paryżu przypomina o kluczowym momencie w historii kraju. W przeszłości stała tu wielka forteca, więzienie Bastylia. Zniszczona podczas rewolucji francuskiej w 1789 roku, pozostałości tego miejsca są obecnie rzadkością. Oto, gdzie można zobaczyć to, co pozostało do dziś w Paryżu. [Czytaj więcej]
Historia Place de la Bastille
Place de la Bastille, symbol rewolucji francuskiej, ma burzliwą historię. To właśnie na tym placu stało słynne więzienie Bastylia, zniszczone kamień po kamieniu podczas rewolucji. W jego centrum znajduje się piękna Colonne de Juillet i jej złota Génie de la Liberté widoczna z dużej odległości. [Czytaj więcej]
Ta strona może zawierać elementy wspomagane przez SI, więcej informacji tutaj.
Daty i harmonogramy
W dniu 19 listopad 2026
Miejsce
Place de la Bastille
75011 Paris 11



14 lipca: Gdzie można zobaczyć pozostałości więzienia Bastylia w Paryżu?


Historia Place de la Bastille














