In het Grand Trianon van het kasteel Versailles, in de Yvelines (78), heeft een gloednieuwe tentoonstelling haar intrek genomen voor de zomer van 2026. Getiteld Jardins des Lumières, 1750-1800, is ze te zien van 5 mei tot 27 september 2026 en brengt ze bijna 160 werken samen (schilderijen, tekeningen, meubels, bouwontwerpen en kostuums) om de geboorte van een landschapskunst te belichten die heel Europa op zijn kop heeft gezet.
Het idee van deze tentoonstelling, gedragen door curator Élisabeth Maisonnier, hoofdconservator erfgoed van het Nationaal Museum voor de Kastelen van Versailles en Trianon, is om de Engelse tuin van Marie-Antoinette in Petit Trianon terug te plaatsen in een veel ruimer kader. Hoewel iconisch, was die tuin geen geïsoleerd geval: in dezelfde periode bloeiden overal in Europa nog ruimere en inventieve ruimtes op, van Engeland tot Rusland, via Zweden en Duitsland. Het is deze maatschappelijke beweging, evenzeer als deze esthetische revolutie, die de tentoonstelling wil vertellen.
Het parcours is opgedeeld in twee grote hoofdstukken. De eerste, veelal didactisch van aard, schetst de oorsprong van de landschapstuin (of Engelse tuin), ontstaan in Stowe en Stourhead in Engeland rond de jaren 1730. Het tweede deel dompelt ons onder in de aristocratische levensstijl die deze tuinen hebben voortgebracht, met feesten, modetrends, meubilair en portretten. Het bezoek eindigt vervolgens vanzelf in de tuinen van het domein Trianon.
Alles begint met een afwijzing. Vanaf het begin van de achttiende eeuw in Engeland wordt de Franse tuin met zijn rechte lijnen en strikte symmetrie gezien als de uitdrukking bij uitstek van absolute macht zoals bij Louis XIV. Om zich daarvan los te maken, bedenken de Engelse aristocraten een nieuw model: kronkelende routes die vrij lijken maar toch zorgvuldig georkestreerd zijn, waar reliëfs, waterpartijen, grotten en fabriques (kleine bouwwerken in diverse stijlen: tempels, pagodes, rustieke bruggen) een wereld in het klein tekenen. De architect en theoreticus William Chambers, gevoed door zijn reizen naar China, speelt een sleutelrol in de verspreiding van dit model door heel Europa. Zijn verhandeling Dissertation sur le jardinage de l'Orient (1772) formalismeert een esthetiek die gebaseerd is op variatie, contrast en emotie.
De term "anglo-Chinees" die in Frankrijk opduikt, vat mooi samen waar dit stijlfenomeen vandaan komt: de pittoreske onregelmatigheid van Engelse landschappen, gecombineerd met de door Europeanen via gravureverzamelingen ontdekte kunst van Chinese tuinen. Het bijvoeglijke naamwoord "Chinees" verwijst hier niet naar een exacte geografische regio, maar naar een imitatieproces: het hercreëren van een idealistische, veronderst universale natuur die overal toepasbaar zou zijn. In de Kew-tuinen laat Chambers een pagode bouwen die al snel tot een Europese referentie uitgroeit. Klokken in de vorm van pagodes, lakpanelen en Chinese ornamenten overspoelen de interieurs. De tentoonstelling toont zelfs een opvallende barometer-thermometer in Chinese pagodavorm, uitgeleend door het Museum voor Decoratieve Kunst in Parijs, dat ooit de décor van het Hôtel Sourches in Parijs prijkte.
Vanaf 1760 verspreidt dit model zich als een lopend vuurtje door de hoven van Europa. In Duitsland, in Wörlitz, laat de prins van Anhalt-Dessau, teruggekeerd van een reis naar Napels, een kunstmatige vulkaan aanleggen in zijn park, geïnspireerd op de Vesuvius. Die werkt nog altijd. In Zweden werkt Gustav III zelf mee aan het ontwerp van zijn Drottningholm-tuinen. In Rusland meten de parken van Tsarskoïe Selo en Pavlovsk zich met hallucinante afmetingen. In Frankrijk vormt het landgoed van Méreville, getekend door Hubert Robert, een van de meest uitgewerkte voorbeelden van deze stijl.
De tuin van Stourhead, ontworpen door de bankier Henry Hoare II vanaf 1741, wordt in de expo gesuggereerd door een aquarel van William Turner (rond 1798): men ziet hoe het natuurlijke landschap en de antieke monumenten in elkaar overvloeien totdat elke grens tussen tuin en de omliggende buitenlucht verdwijnt. Het creëren van de illusie van een oneindig landschap, waarbij de wandelaar niet meer weet of hij zich in een aangelegde tuin bevindt of in de natuur zelf: dát is precies de kunst van deze nieuwe stijl.
In Frankrijk laat de hertog van Chartres vanaf 1771 in Monceau (het huidige Parc Monceau, in het 8e arrondisement van Parijs) een tuin met een 'onregelmatige smaak' aanleggen, ontworpen door Carmontelle: een curiositeiten-theater waarin een molen, valse ruïnes, een naumachie en verborgen wandelingen samenkomen die verwijzen naar vrijmetselaarsriten. Want deze tuinen zijn niet louter esthetische curiositeiten. Het zijn ook initiatieplaatsen, plekken voor politieke debatten en filosofische reflectie. In Stowe, de grootste Engelse tuin van die tijd, komen de liberale Whigs bijeen en drukken ze hun ideeën kracht bij. De tuin wordt een manifest in de open lucht.
Deze tuinen begrijp je pas volledig als je Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) noemt. Zijn werken, van Julie ou la Nouvelle Héloïse tot Les Rêveries du promeneur solitaire, veranderen de verhouding tussen Europeanen en de natuur ingrijpend. De wandeling, de meditatie, het sublieme, de eenzame droom: heel wat houdingen worden in deze tuinen met een zekere teatraliteit geënsceneerd. In 1778 biedt de markies de Girardin Rousseau gastvrijheid op zijn landgoed Ermenonville, ongeveer een uur ten noordoosten van Parijs. De filosoof trekt zich daar terug, onderzoekt de flora en overlijdt er. Zijn graf op Île des Peupliers wordt lange tijd een pelgrimsoord tot zijn as tijdens de Revolutie naar het Panthéon wordt overgebracht. De tentoonstelling toont edities van de Confessions en des Rêveries en beelden van Rousseau die herboriseert in Ermenonville, bewaard in het Musée Carnavalet.
De scenografie, ontworpen om de salons van het Grand Trianon te verkennen in dialoog tussen een zuiver Lodewijk XIV‑stijl decor en pagodes, rustieke bruggetjes en landelijke bouwsels. Het resultaat is overtuigend.
Onder de hoogtepunten van de route is vooral de reconstructie van het decor van de badruimte in het kasteel Bagatelle, met vier schilderijen van Hubert Robert (1733-1808) uitgeleend door het Metropolitan Museum of Art in New York. In 1777 liet graaf d'Artois dit kleine kasteeltje in het Bois de Boulogne bouwen in 64 dagen, naar aanleiding van een weddenschap met Marie-Antoinette. Robert leverde er zes grote schilderijen om de badruimte te decoreren, waarin pittoreske landschappen, antieke badende vrouwen en gefantaseerde tuinen samenkomen. Ze bij elkaar zien geeft een indringende indruk van de sfeer van deze ruimte.
We stellen ook de ongeziene samenstelling van drie schilderijen van Jean-Honoré Fragonard in de kijker: La Fête à Saint-Cloud (in bewaring bij de Banque de France en normaal gesproken niet aan het publiek getoond), La Balançoire et Colin-Maillard (uitgeleend door de National Gallery of Art in Washington). Deze scènes van spel en feest in geïdealiseerde tuinen verlengen de geest van de « fêtes galantes » die Watteau zo dierbaar is, met een lichte toon en een onwerkelijke atmosfeer die op zichzelf samenvatten wat het leven in het eind van het Ancien Régime bepaalt.
Het meubilair speelt eveneens een belangrijke rol in de route: stoelen van faux bamboe, barkrukken die de rots nabootsen, rieten banken voor de Chaumière aux coquillages in Rambouillet, meubilair met korenaren besteld door Marie-Antoinette voor Trianon. Deze hybride en vindingrijke stukken, waarvan meerdere afkomstig zijn uit het musée des Arts décoratifs en uit het Petit Palais, laten zien hoezeer de tuin een nieuw decoratief vocabulaire heeft geïnspireerd.
Ook dit nog: een uitzonderlijk portret van Marie-Antoinette in een mousselinejurk, uitgeleend door kasteel Wolfsgarten in Duitsland en geschilderd door Élisabeth Vigée Le Brun, dat tijdens de Salon van 1783 voor opschudding zorgde.
De tentoonstelling stopt niet bij de zalen van het Grand Trianon. Ze loopt vanzelfsprekend door in het domaine de Trianon, waar de bezoeker op eigen tempo het Engelse tuingebied van Marie-Antoinette kan verkennen: het Tempel van de Liefde, het Belvédère, de Grot en het Hameau van de Koningin. Deze emblematische plekken zijn overigens gerestaureerd dankzij sponsors (Parfums Christian Dior, Fondation du patrimoine, Société des Amis de Versailles): de jasminpergola is herplant, de loopbrug bij de Rocher du Belvédère is verstevigd en de trap van de Marlborough-toren ondergaat restauratie tot het eind van de zomer.
In navolging van de tentoonstelling zijn de perken van het Grand Trianon volledig herzien voor de zomer van 2026. Het hoge parterre laat zijn symmetrische tracé achter zich ten gunste van een dichte, golvende beplanting: vaste planten (duizendblad, Echinacea), grassen en eenjarige bloemen (cosmos, vipérine, scabiosa, amarant) vormen een tableau geïnspireerd op de Engelse natuurlijke tuinen. Dit type compositie, dat de indruk wekt van een wilde en spontane natuur, is in werkelijkheid volledig beheerst, elke schilklasse is doordacht om gedurende het hele seizoen een voortdurende bloei te garanderen. Het lage parterre presenteert zich als een bloementuin met een bijna ruige, natuurgras-achtige uitstraling.
Alle planten zijn gekweekt in de kassen van het domein Trianon. Exotische soorten (ananas, koffieplanten, mimosas) herinneren aan de achttiende-eeuwse fascinatie voor exotische soorten uit andere werelden. Oranjekisten, versierd in een stijl geïnspireerd op China, verwijzen naar Marie-Antoinettes voorliefde voor het exotische. Een deel van de planten komt uit het Jardin des Plantes de Paris, als eerbetoon aan de botanische uitwisselingen die tussen de twee instellingen bestonden in de achttiende eeuw. Dit Parterre des Lumières is vanaf juni 2026 te ontdekken.
Prachtige daguitstap voor liefhebbers van kunstgeschiedenis, tuinen en de Franse levenskunst; deze tentoonstelling is ook geschikt voor gezinnen en zondagse wandelaars. Ze vormt een ideale combinatie met een wandeling door de parken en tuinen van de Yvelines. Het kasteel van Versailles is bereikbaar vanaf Parijs met de RER C (halte Versailles-Château-Rive-Gauche). Tickets en praktische informatie op de officiële website van het Versailles-kasteel.
Ook te lezen:
Tentoonstellingen in de kastelen van Parijs en de regio Île-de-France: niet te missen evenementen
Ook kastelen kunnen mooie tentoonstellingen bieden: dat is wat deze gids laat zien, die je uitnodigt om de mooiste culturele locaties in de regio Île-de-France van dit moment te ontdekken. [Lees verder]
Het kasteel van Fontainebleau organiseert van 11 oktober 2026 tot 25 januari 2027 de tentoonstelling "Marie-Antoinette en Lodewijk XVI in Fontainebleau. Pracht en praal en het goede leven". Een mooie gelegenheid voor geschiedenisliefhebbers om zich onder te dompelen in het leven van het koninklijke paar. [Lees verder]
Datums en tijdschema's
Van 5 mei 2026 Bij 27 september 2026
Plaats
Paleis van Versailles
Château de Versailles
78000 Versailles
Officiële site
www.chateauversailles.fr
Reserveringen
Boek je tickets met Paris je t'aime hier
Tentoonstellingen in de kastelen van Parijs en de regio Île-de-France: niet te missen evenementen
Een tentoonstelling gewijd aan Marie-Antoinette en Lodewijk XVI in het kasteel van Fontainebleau
