Bien avant que la ligne 1 du métro ne voit le jour, reliant la Porte de Vincennes à la Porte Maillot le 19 juillet 1900, Paris avait déjà connu une révolution dans le domaine des transports en commun. Dans les rues de la capitale, l’omnibus hippomobile exerçait sa domination depuis 1828, avec ses sabots résonnant bruyamment dans le sillage des premières lignes d’un réseau qui allait, sans le savoir, jeter les bases de l’actuelle RATP. Un volet méconnu de l’histoire urbaine, pourtant captivant, qui continue de se dévoiler dans certains quartiers de Paris.
Het verhaal begint in Nantes, niet in Parijs. Het is een Nantes-ondernemer, Stanislas Baudry, die in 1826 de eerste vaste routeentram introduceert. Volgens de legende kwam het idee bij hem op doordat zijn klanten zich spontaan voor de winkel van een hoedenmaker genaamd Omnes wegstelden, waarvan het uithangbord trots de tekst “Omnes omnibus” afficheerde — wat in het Latijn ‘Voor iedereen’ betekent. Het woord omnibus was geboren. Twee jaar later, op 30 januari 1828, krijgt Baudry goedkeuring van de politiechef van Parijs om de eerste vaste lijn in de hoofdstad te lanceren, die de Rue de Lancry verbindt met La Madeleine en de Bastille. Wat was het tarief? 25 cent per rit. En het succes was meteen zichtbaar: tussen april en oktober 1828 maakten meer dan tweeënhalf miljoen reizigers gebruik van deze vervoersmiddelen, zoals te zien is in de collectie van de Franse Nationale Bibliotheek over het openbaar vervoer in Parijs.
Uitbundige interesse zorgt voor hevige concurrentie. Al vanaf 1829 strijden ongeveer dertig vervoersmaatschappijen om de straten van Parijs met poëtische namen: de Hirondelles, de Gazelles, de Favorieten, de Verenigde Dames... Parijs lijkt dan op een mierennest van rijtuigen, en de Baron Haussmann, prefect van de Seine, besluit orde op zaken te stellen. In 1855 voert hij een fusie door van al deze bedrijven tot één enkele organisatie: de Algemene Omnibusmaatschappij (CGO), die het monopolie op het surfacevervoer in Parijs krijgt. Al in 1860 rijden er 503 omnibusen en beschikt de maatschappij over een cavaleriekorps van 6.700 paarden, gestationeerd in enorme stallingen verspreid over de hele stad.
Wat men vandaag de dag nauwelijks kan voorstellen, is de enorme industriële schaal van deze stadskoetsen. De CGO beheerste haar paarden alsof het een leger betrof: elk dier werd bij aankomst genummerd, gevolgd door een veearts en kreeg een strikt dieet – een mix van haver, maïs en veldbonen, mechanisch bereid in de depots. Het graan kwam per trein uit de Bourgogne. Vanaf 1878 werd er zelfs op elke wagen een dynamometer geplaatst die het werk van de dierenmeter, zodat ze niet meer dan drie tot vier uur per dag moesten trekken. De grote open koetsen, gebouwd in de werkplaatsen van de CGO, konden tot wel 40 passagiers vervoeren – beneden zittend, of openlucht op het bovenste platform. Deze volledige organisatie wordt uitgebreid beschreven in de gedigitaliseerde archieven van Gallica, de digitale bibliotheek van de BnF.
Op 11 januari 1913 maakt een ongewoon escorte zich klaar op het Place Saint-Sulpice onder het oog van een feestelijk publiek. Het is geen gewone begrafenis: de Parisiens vieren, in een vrolijke drukte, de laatste rit van de laatste paardentram van de hoofdstad, vastgelegd door een foto van het Agentschap Rol bewaard in de BnF. De komst van de gemotoriseerde bus, die sneller en goedkoper is, markeert definitief het einde van een tijdperk. Ook de CGO verdwijnt in 1921, overgenomen door de Société des transports en commun de la région parisienne, de directe voorganger van de RATP. In minder dan een eeuw had Parijs een uitgebreid vervoerssysteem uitgevonden, ontwikkeld en begraven.
Hoewel auto’s wellicht verdwenen zijn, blijven er toch enkele getuigen achter. L'AMTUIR, het Museum voor stedelijk vervoer, bewaart onder meer omnibus hippomobile nr. 2177 van de CGO, daterend uit 1889, dat tot 1912 heeft gereden. De bibliotheken gespecialiseerd van de Stad Parijs bewaren eveneens archiefstukken en plattegronden over de eerste omnibuslijnen. En voor liefhebbers van historische beelden: Gallica, de digitale bibliotheek van de BnF, staat vol persfotografie en prenten die deze paardenomnibus in de haussmannische straten tonen.
Deze pagina kan elementen bevatten die met AI zijn ondersteund, meer informatie hier.
