Kalendarz wydarzeń na 21 października w Paryżu: Narodziny Teatru Comédie-Française

W poniedziałek 21 października 1680 r. instytucja kulturalna La Comédie-Française, będąca wynikiem połączenia dwóch jedynych wówczas paryskich trupów, tej z hôtel de Guénégaud, dawnej trupy Molière, oraz tej z hôtel de Bourgogne, została założona na mocy królewskiego rozporządzenia Ludwika XIV.

Znany również jako Teatr Francuski, był wówczas pierwszą stałą trupą teatralną Comédiens-Français, stworzoną przez władcę z kilku powodów: aby przeciwstawić się trupom komediantów włoskich w czasach, gdy Comédie-Italienne cieszy się dużym popytem, promować de facto francuski teatr klasyczny, jednocześnie potwierdzając władzę monarchii, i położyć kres jałowym utarczkom między dwoma rywalizującymi ze sobą trupami w Paryżu.

Już w 1658 roku trupa Molière’a debiutuje przed dworem Ludwika XIV,  a autor szybko staje się ulubieńcem młodego króla, dla którego tworzy liczne przedstawienia we współpracy z najlepszymi scenografami, choreografami i muzykami epoki. Jednak w 1673 roku dramaturg odchodzi z życia, w wieku 51 lat, zaledwie kilka godzin po tym, jak po raz czwarty wcielił się w rolę tytułową w Malade imaginaire.

Bez swojego kluczowego przywódcy, trupa królewska, którą odtąd kieruje wdowa po Molière, Armande Béjart, oraz jej sceniczny towarzysz Charles Varlet, znany jako La Grange, staje się wycieńczona. Rywalizująca z trupą hôtel de Bourgogne wykorzystuje dramat, by ściągnąć do siebie kilku aktorów, w tym Michel Barona, La Thorillière i małżeństwo Beauval, którzy opuszczają trupę Molière, by dołączyć do niej.

Aby położyć kres sporom, które czasem prowadzą obie trupy do grania tych samych sztuk w tym samym czasie, Ludwik XIV nakazuje 21 października 1680 roku, siedem lat po śmierci Moliera, fuzję między trupą królewską, zakwaterowaną w Hôtel de Guénégaud przy rue Mazarine, a trupą Teatru Burgundzkiego, faktycznie łącząc trupy komiczne i tragiczne. Comédie-Française narodziła się.

Pierwsze wspólne przedstawienie ma miejsce tydzień później, a Comédie-Française w ślad za tym przyjmuje znaczący slogan: „Simul et singulis”, czyli „być razem i być sobą”. Od tej pory, jako francuski wyjątek, zespół na zmianę wystawia komedie i tragedie. Repertuar obejmuje wtedy całe dzieła Moliera i Racine’a, a także kilka sztuk Corneille’a, Scarrona i Rotrou.

To połączenie jest również sposobem dla władcy, by uwydatnić francuski teatr klasyczny, jednocześnie potwierdzając wielkość monarchii francuskiej, w czasach gdy Comédie-Italienne cieszy się ogromnym powodzeniem. W efekcie francuscy aktorzy uzyskują od króla monopol na przedstawienia w języku francuskim w Paryżu, a także hojną pensję w wysokości 12 000 livres. W samej samej grupie ci artyści są zhierarchizowani między "pensionnaires" a "sociétaires", mając możliwość udziału w zarządzaniu teatrem.

Początkowo osiadła w hôtel de Guénégaud, Comédie-Française była zmuszona do przenosin wielokrotnych przeprowadzek w ciągu kolejnego wieku. Expulsés en juin 1687 de l'hôtel de Guénégaud par ordre du Roi sous prétexte qu'ils risquent de troubler la tranquillité du collège religieux des Quatre-Nations, les comédiens s'installent en 1689 au Jeu de Paume de l'Étoile, puis au Palais des Tuileries et enfin en 1782 au théâtre de l'Odéon, alors appelé hôtel de Condé, où la troupe joue pour la première fois la pièce Le Mariage de Figaro de Beaumarchais, jusqu'alors censurée pour sa critique trop acerbe de la noblesse et de l'aristocratie. 

Dotychczas pozostawali pod królewską opieką: suweren i szlachta z Izby Królewskiej mieli prawo decydować o szczegółach programu, a także o wyborze aktorów, co wówczas ulega zmianie. Od tej pory, z prawami obywatelskimi, tracą de facto królewską emeryturę oraz monopol na repertuar francuski.

Ale podczas Rewolucji Francuskiej, w okresie terroru, zbyt monarchistyczne idee Comédie-Française doprowadziły do jej zamknięcia 3 września 1793 roku na polecenie Komitetu Ocalenia Publicznego i aresztowania jej aktorów. Uciekając od gilotyny, zespół teatralny, nieco rozbity wskutek podziału na zwolenników monarchii i republikanów, został reaktywowany w 1799 roku przez Direktoriat.

• Przeczytaj także
• Jak zwiedzać kulisy Teatru Comédie-Française i odkryć to, co dzieje się za kulisami?
• Sztuki obecnie i wkrótce wystawiane w Comédie-Française
• Najciekawsze plany na tydzień od 28 września do 4 października 2026 roku w Paryżu i Île-de-France

Przy pomocy pisarza François de Neufchâteau, który później objął stanowisko ministra Spraw Wewnętrznych, Comédie-Française osiedla się na stałe w Teatrze Francji Republiki — sali salle Richelieu, wybudowanej w 1786 roku przez architekta Victora Louisa na skraju Palais-Royal, po pożarze sali operowej w 1781 roku.

Była modna w czasie Pierwszego Cesarstwa oraz na początku Restauracji, Komedia Francuska korzysta z ochrony Napoleona I, który, dekret moskiewski podpisany w 1812 roku, reguluje jej funkcjonowanie i organizację. W ciągu 87 artykułów cesarz spisuje na papierze administrację teatru, finansowanie trupy, a także dopuszczanie nowych sztuk; zasady, które obowiązują do today.

Od teraz pod nadzorem Ministerstwa Kultury, Comédie-Française dysponuje do tej pory trzema teatrami w Paryżu - sala Richelieu, Teatrem du Vieux-Colombier oraz Studio-Théâtre - gdzie prezentuje repertuar około 3500 sztuk, w przeważającej mierze składający się z klasycznych dramatów, ale także z nowoczesnych inscenizacji i utworów zagranicznych.

Aby poszerzyć wiedzę:

Jak zwiedzać kulisy Teatru Comédie-Française i odkryć to, co dzieje się za kulisami?
La Comédie-Française otwiera od czasu do czasu drzwi do kulis. Poznajcie garderoby, zaplecze techniczne i tradycje prestiżowego Domu Molière’a. [Czytaj więcej]

Sztuki obecnie i wkrótce wystawiane w Comédie-Française
Co sezon Comédie-Française oferuje bogaty program klasyki teatralnej i współczesnych kreacji. Obowiązkowa pozycja dla miłośników tragedii, komedii i dramatu, z nowymi produkcjami w każdym sezonie. [Czytaj więcej]