14 września 1791 roku Olympe de Gouges w Paryżu opublikowała broszurę Praw kobiet, w której zawarła swoją Deklarację praw kobiet i obywateli. Dwa lata po Deklaracji praw człowieka i obywatela kobieta-pisarka ponownie zbudowała ten fundament, by ukazać sprzeczność: jak ogłaszać prawa „uniwersalne”, jednocześnie wykluczając połowę społeczeństwa z obywatelstwa politycznego? W 17 artykułach Olympe de Gouges doprowadza zasady 1789 do logiki końcowej i domaga się równości prawnej i politycznej płci.
Wybrany moment nie jest przypadkowy. Wówczas Francja kończy pracę nad swoją pierwszą Konstytucję spisaną. Ludwik XVI przyjął ją 13 września 1791 r. i złożył przysięgę następnego dnia przed Zgromadzeniem. Rewolucja twierdzi, że gruntownie odnowiła porządek polityczny Francji, lecz kobiety pozostają wykluczone z praw wyborczych i z reprezentacji narodowej. Bierą udział w dniach rewolucyjnych, bywają na trybunach i w klubach, sporządzają petycje, pracują i płacą podatki, nie mając jednak takich samych praw politycznych jak mężczyźni.
To właśnie tę niespójność kwestionuje Olympe de Gouges. Urodzona jako Marie Gouze w Montauban w 1748 roku, bardzo wcześnie została wdową, przeniosła się do Paryża, gdzie wyróżniła się w świecie literatury i debaty publicznej. Dramaturżka, pamphlétaire i autorka polityczna szczególnie płodna, już broniła zniesienia niewolnictwa, prawa do rozwodu, wolności słowa oraz różnych projektów reform społecznych. Rewolucja daje jej polityczny teren dopasowany do jej temperamentu: mnoży broszury, listy i plakaty, aby bezpośrednio brać udział w dyskusjach swojego czasu.
Z Deklaracji praw kobiet i obywatelki jej metoda jest nad wyraz prosta. Olympe de Gouges nawiązuje do struktury Deklaracji praw człowieka i obywatela z dnia 26 sierpnia 1789 r., lecz zastępuje męski uniwersalizm formułą, która uczyni kobiety wyraźnie widocznymi.
Od samego początku artykułu pierwszego postawiono zasadę: "Kobieta rodzi się wolna i pozostaje równa mężczyźnie w prawach." Artykuł 3 redefiniuje naród jako zjednoczenie "kobiety i mężczyzny". Artykuł 6 wymaga, by obywatelki i obywatele mieli możliwość osobiście lub poprzez swoich przedstawicieli uczestniczyć w kształtowaniu prawa i mieć dostęp do stanowisk publicznych zgodnie z ich możliwościami. Artykuł 13 rozwija ten tok myślenia w sferze podatkowej: skoro kobiety dokładają się do obciążeń społeczeństwa, muszą także brać udział w podziale zatrudnienia, godności i odpowiedzialności.
Olympe de Gouges domaga się więc nie tylko poprawy sytuacji kobiet, ale stawia pytanie o samą obywatelskość. Jeśli prawa są naturalne i uniwersalne, na jakiej zasadzie można wykluczyć z nich kobiety?
To w tym rozumowaniu pojawia się zdanie, które stało się najsłynniejszym fragmentem tekstu. W artykule 10 stwierdza, że "kobieta ma prawo stanąć na szafocie; musi mieć również prawo stanąć na mównicy". Ta formuła ma szczególną siłę w Francji rewolucyjnej: kobiety podlegają tym samym prawom karnym co mężczyźni i mogą ponosić te same kary, ale nie dysponują takimi samymi środkami, by uczestniczyć w tworzeniu tych praw.
Deklaracja idzie jeszcze dalej niż samo prawo do głosowania. Olympe de Gouges podejmuje temat równości wobec prawa, dostępu do urzędów publicznych, własności, wolności poglądów oraz uznania dzieci urodzonych poza małżeństwem. W preambule bezpośrednio wzywa kobiety do uświadomienia sobie swojej sytuacji i krytykuje zależności ekonomiczne i prawne, które kształtują małżeństwo. Wyobraża sobie nawet umowę między mężczyzną a kobietą mającą na celu uczciwszy podział ich dóbr i obowiązków!
Tekst poprzedzony jest dość odważnym apelem skierowanym do Marie-Antoinette. Olympe de Gouges wzywa królową do poparcia sprawy kobiet i sugeruje, że takie zaangażowanie mogłoby przywrócić jej prestiż. Działanie to doskonale ilustruje polityczną wyjątkowość jej autorki: rewolucjonistka w żądaniach równości, nie jest jednak zwolenniczką radykalnej republiki i pozostaje wtedy przy monarchii konstytucyjnej.
Ale broszura zawiera przy tym wymowne wskazanie: Deklaracja ma być wydana przez Zgromadzenie Narodowe podczas ostatnich posiedzeń lub w trakcie następnej kadencji. Olympe de Gouges nie pisze jedynie manifestu filozoficznego, przedstawia swój tekst jako bezpośrednią odpowiedź polityczną na ład konstytucyjny, który właśnie został ustanowiony.
Jej apel niestety nie przynosi efektu legislacyjnego. Deklaracja nie została przyjęta i francuskie kobiety będą musiały czekać ponad sto pięćdziesiąt lat na prawo do głosowania, przyznane na mocy rozporządzenia z dnia 21 kwietnia 1944 r., a po raz pierwszy wykorzystane podczas wyborów samorządowych w 1945 r. tekst Olympe de Gouges sam w sobie przechodzi zaskakująco późną aurę: przez długi czas mało rozpowszechniany i w dużej mierze zapomniany, powraca jednak na znaczącą pozycję w historii praw kobiet w XX wieku.
Los jej autorki szybko skręca w stronę radykalizacji Rewolucji. Olympe de Gouges sprzeciwia się przemocy politycznej, zbliża się do stanowisk girondystów i atakuje przede wszystkim Robespierre'a. Aresztowana w lipcu 1793 roku po publikacji afisza uznanego za antyrewolucyjny, zostaje postawiona przed Trybunałem Rewolucyjnym, a następnie zgilotowana 3 listopada 1793 roku na placu Rewolucji, obecnie placu de la Concorde.
Dwa lata wcześniej napisała, że kobieta mająca prawo wejść na szafot musi mieć także prawo stanąć na mównicy. Pamięć ludzka często łączy te słowa z jej śmiercią, ryzykując, że Deklaracja zostanie sprowadzona do formuły proroczej.
Przeczytaj pełny tekst Deklaracji Praw Kobiety i Obywatelki
Aby poszerzyć wiedzę:
Spacer po Paryżu śladami wielkich feministycznych postaci, które odcisnęły swoje piętno na historii
Podążaj śladami wielkich kobiet i feministek, które odcisnęły swoje piętno na historii Francji, odkrywając intymne i publiczne miejsca ich życia w sercu Paryża. [Czytaj więcej]
Ta strona może zawierać elementy wspomagane przez SI, więcej informacji tutaj.
Daty i harmonogramy
W dniu 14 wrzesień 2026
Miejsce
Place de la Concorde
Place de la Concorde
75008 Paris 8
Planowanie trasy
Spacer po Paryżu śladami wielkich feministycznych postaci, które odcisnęły swoje piętno na historii
