In Parijs hoef je soms maar omhoog te kijken om symbolen te zien waarvan je zou denken dat ze in esoterische romans staan. Een vierkant hier, een kompas daar, een mysterieuze ster vergeten op een gevel... Achter deze architectonische details gaat een parallelle geschiedenis schuil, discreet maar diep geworteld in de hoofdstad: die van de Vrijmetselaars.
Al bijna drie eeuwen bepaalt de vrijmetselarij deintellectuele, politieke en architectonische geschiedenis van Parijs. Onzichtbaar voor sommigen, alomtegenwoordig voor anderen, uit zij zich in verborgen loges, graftombes versierd met raadselachtige symbolen en openbare monumenten die meer verbergen dan onthullen.
Deze reis in de voetsporen van de vrijmetselaars in de Lichtstad is een uitnodiging om een vaak weinig bekend erfgoed te ontcijferen aan de hand van de sporen die zijn achtergelaten door de bouwers van een humanistisch en republikeins ideaal.
Maar eerst moeten we deoorsprong van de vrijmetselarij begrijpen, haar evolutie door de eeuwen heen, haar principes en haar wortels in degeschiedenis van Parijs. De moderne vrijmetselarij vindt haar oorsprong in Groot-Brittannië in het begin van de 18e eeuw, met de oprichting van de Grootloge van Londen in 1717.
In Frankrijk schoot het wortel in het kielzog van de Verlichting en ontwikkelde het zich van 1720-1730. De eerste Franse Grootloge werd opgericht in 1728, voordat de Grand Orient de France opkwam in 1773, met een geëngageerde, republikeinse en humanistische oriëntatie.
De principes van de vrijmetselarij (vrijheid van geweten, broederschap, symbolische zoektocht) wonnen snel bij de intellectuele, politieke en artistieke elites van Parijs, waar de vrijmetselarij snel wortel schoot. In 1732 werd in een cabaret in de rue de Buci een loge opgericht door de Duc d'Aumont, een belangrijke mijlpaal in de lokale vestiging.
Door de eeuwen heen heeft de Parijse vrijmetselarij deelgenomen aan grote debatten: ze was betrokken bij hervormingen, verdedigde het secularisme en steunde de Republiek. De Grand Orient de France speelde een belangrijke politieke rol in de 19e eeuw en in de 20e eeuw, vooral toen in 1905 de wet op de scheiding van kerk en staat werd aangenomen.
Veel prominente Parijzenaars waren vrijmetselaar. Onder hen bevinden zich Émile Zola, Léon Gambetta en Pierre Brossolette , wier graven zich nu in het Panthéon bevinden. Rouget de Lisle, de auteur van La Marseillaise, zou ook een vrijmetselaar zijn geweest, wat de vrijmetselarij in verband brengt met de Franse Revolutie.
In 1871, tijdens de Parijse Commune, organiseerden Parijse vrijmetselaars een vreedzame mars naar de vestingwerken bij Porte Maillot, waarbij ze hun spandoeken droegen en opriepen tot een einde aan de gevechten.
Het hoofdkantoor van de Grand Orient de France, de belangrijkste Franse vrijmetselaarsbeweging, bevindt zich in de rue Cadet in het 9e arrondissement. In dit particuliere herenhuis is ook het vrijmetselaarsmuseum gevestigd, dat open is voor het publiek. Hier kun je archieven, symbolische voorwerpen, rituele kleding en een zeldzaam kijkje in dewereld van de vrijmetselarij ontdekken.
Hoewel de meeste vrijmetselaarstempels in Parijs niet open zijn voor het publiek, openen sommige van tijd tot tijd hun deuren, vooral tijdens de Europese Erfgoeddagen.
Vierkanten, kompassen, zuilen, lichtgevende delta's, ogen, friezen, geometrische patronen... Discreet gegraveerde vrijmetselaarssymbolen verraden een voorouderlijke symbolische taal in de straten en op de monumenten van de hoofdstad.
Hoewel er niet altijd openbare documenten of rigoureuze onderzoeken zijn die de exactelocatie van elk vrijmetselaarssymbool in Parijs beschrijven (veel daarvan zijn afhankelijk van de scherpe observatie van bepaalde gidsen en symbolische lezingen), is het toch mogelijk om de Lichtstad te verkennen in de voetsporen van de vrijmetselaars, via plaatsen die worden herkend en vaak aangehaald door liefhebbers en historische werken.
In de wijken Saint-Germain-des-Prés en Palais Bourbon, waarde Nationale Assemblee is gevestigd, vertonen sommige gevels discrete maar veelzeggende tekens, en verschillende worden regelmatig genoemd vanwege hun versieringen met vrijmetselaarsbetekenis. Op12 rue de Buci (6e arrondissement) geeft een "vlammende" ster boven een deur de vermoedelijke locatie aan van de eerste Parijse loge, de loge Saint-Thomas.
Op boulevard Saint-Germain 117 (6e arrondissement), de zetel van de Cercle de la librairie, zien we een "waterpas" en een gestileerde bijenkorf (vaak geïnterpreteerd als vrijmetselaarssymbolen) in combinatie met een zwaard. Deze decoratie past in een ornamentele traditie waarin symboliek en klassieke decoratieve motieven samenkomen. Op boulevard Saint-Germain 244 (het voormalige Hôtel de Roquelaure, nu de zetel van het Ministerie van Ecologische Transitie; 7e arrondissement) getuigen bepaalde decoratieve elementen – geometrische reliëfs, vlechtwerk, klassieke motieven – van deze discrete invloed.
Op weg naar het Palais Bourbon, in de aangrenzende straten, roepen sommige wandelingen gewijd aan de vrijmetselaars lateien, pilasters en friezen op met driehoekige, ruit- of rastermotieven die geïnterpreteerd kunnen worden als toespelingen op het kompas en het vierkant, twee belangrijke symbolen van de vrijmetselarij. Deze aanwijzingen zijn meer verspreid dan gelokaliseerd: het idee is om de gevels van particuliere herenhuizen, 19e-eeuwse gebouwen en de gebeeldhouwde frontons die de lanen rond de Nationale Vergadering omzomen, onder de loep te nemen.
Square Paul Langevin (5ᵉ arr.) wordt vaak genoemd als een plek waar een muurfries wordt geïnterpreteerd als vrijmetselaar. Dit is een doorlopende versiering op een tuinmuur met afwisselend geometrische motieven (vierkanten, driehoeken, chevronpatronen en guilloche) die waarschijnlijk symbolen van orde, regelmaat en uitlijning oproepen. Deze fries is een motief dat kan worden "gelezen" als je bekend bent met de taal van symbolen. Het wordt vaak een"vrijmetselaars" fries genoemd, maar pas op: de term is vaak het resultaat van een symbolische interpretatie.
Ook de Parijse begraafplaatsen zijn rijk aan aanwijzingen. Op Père-Lachaise en Montparnasse zijn verschillende graven te vinden met vrijmetselaarssymbolen, die getuigen van een trots lidmaatschap. De begraafplaats Père Lachaise (20e arrondissement) is een van de best gedocumenteerde terreinen wat betreft vrijmetselaarssymbolen. Verschillende beroemde graven vertonen herkenbare elementen, zoals het graf van astronoom François Arago, waarop een passer, een winkelhaak, vijfpuntige sterren en cryptische inscripties te zien zijn.
Andere graftombes zijn voorzien van gegraveerde vierkanten en kompassen, vijfpuntige sterren, acaciatakken, eikenbladmotieven en numerieke of symbolische inscripties. Er wordt gezegd dat er ongeveer 400 vrijmetselaars, beroemd en onbekend, begraven liggen in Père Lachaise. Hun graven zijn vaak te herkennen aan de combinatie van deze symbolische motieven of aan de indeling van de grafsteen in de vorm van een obelisk, piramide of driehoekige steen. Het is echter belangrijk om op te merken dat niet alle grafversieringen uit de 19ᵉ en 20ᵉ eeuwen noodzakelijkerwijs vrijmetselaars zijn, velen behoren gewoon tot het algemene vocabulaire van de grafarchitectuur.
De Grand Orient eert echter elk jaar de vrijmetselaars die tijdens de Commune zijn omgekomen bij de Fédérés-muur op de begraafplaats Père-Lachaise.
De begraafplaats van Montparnasse (14ᵉ arr.) is minder gedocumenteerd dan Père Lachaise vanuit het oogpunt van de vrijmetselaars, maar waarnemers vermelden de aanwezigheid van persoonlijkheden die vrijmetselaar waren en discrete symbolen op bepaalde graven.
De crypte van het Pantheon (5e arrondissement), waar Zola, Gambetta en Brossolette begraven liggen, is een belangrijke gedenkplaats die de aanwezigheid van de vrijmetselarij tot in de steen voortzet. Maar bovenal pantheonachtig (met een plechtige architectuur, gewelven, tegels en gedenkteksten), heeft het Pantheon geen opzichtige en officiële vrijmetselaarsversieringen. Wat hier naar voren wordt gebracht, is de aanwezigheid van de graven van vrijmetselaars, zonder dat er rituele symbolen in de crypte zelf worden getoond.
We kunnen ook het Louvre noemen (1ᵉ arr.) en zijn gevels met versieringen (gebeeldhouwde frontons, timpanen, friezen van bas-reliëfs, vlechtwerk, geometrische ornamenten, gestileerde zuilen) die soms geïnterpreteerd worden als vrijmetselaars of geïnspireerd zijn op de symbolische woordenschat van de vrijmetselaars, in het bijzonder de sculpturen en driehoekige, ruitvormige en geometrische motieven op de gevels die uitkijken op de binnenplaatsen en op de hoofd- en zijfrontons.
Kunsthistorici bevestigen echter niet systematisch dat deze motieven opzettelijk vrijmetselaars zijn, omdat veel ervan binnen de klassieke architectonische taal vallen. Een paar stappen verderop, aan het oostelijke uiteinde van de Quai de Malaquais (6ᵉ arr.), bevat het standbeeld La République, gebeeldhouwd door Jean-François Soitoux in 1848, verschillende vrijmetselaarssymbolen zoals de bijenkorf aan de voet van het standbeeld, het zwaard, de waterpas en de triomfkroon afgesloten door een ster.
Het museum van de vrijmetselarij: een organisatie vol geschiedenis en mysterie
Ontdek de invloed van de vrijmetselarij op de Franse samenleving en geschiedenis door de eeuwen heen, in het hart van de Grand Orient de France. Leer alles over de mysteries van deze organisatie! [Lees verder]
Culturele wandelingen: Onze ideeën voor originele wandelingen en themabezoeken in Parijs
Ontdek de hoofdstad op een originele manier met onze ideeën voor culturele wandelingen en themawandelingen in Parijs! [Lees verder]
Culturele wandelingen: Onze ideeën voor originele wandelingen en themabezoeken in Parijs
