« De dag dat de Republiek terugkeert, zal ik terugkeren. » Victor Hugo had zijn lot verbonden aan het regime dat hij verdedigde. De 5 september 1870, op de dag na de val van het Tweede Keizerrijk en na de proclamatie van de Republiek in Parijs, houdt de schrijver woord. Hij stapt in een trein in Brussel en trekt richting de Franse hoofdstad, die bijna negentien jaar eerder werd verlaten.
Zijn vertrek uit Parijs dateerde van 11 december 1851. Negen dagen eerder had de president van de Republiek Louis-Napoléon Bonaparte met zijn staatsgreep van 2 december het constitutionele bestel omvergeworpen. Hugo, toen volksvertegenwoordiger, had geprobeerd samen met andere republikeinse parlementsleden de weerstand te organiseren. In Parijs waren barricades opgetrokken; de repressie maakte snel een einde aan de opstand. Op arrestatie bedreigd, ging de schrijver ondergronds en verliet Frankrijk onder een valse identiteit, met een paspoort op naam van de arbeider-drukker Jacques-Firmin Lanvin.
Richting Brussel, eerste etappe van een ballingschap die een van de vruchtbaarste periodes uit zijn leven zou worden. Officieel verbannen in januari 1852 verlaat Hugo enkele maanden later België voor Jersey, daarna vestigt hij zich in 1855 op Guernesey, waar hij Hauteville House aankoopt. De afstand tot Parijs dooft de schrijver noch de polemist. Integendeel: vanaf de Kanaaleilanden bouwt hij een aanzienlijk deel van zijn oeuvre en van zijn politieke stature.
Les Châtiments verschijnen aldus in 1853, een felle aanval tegen Napoléon III en het Tweede Rijk. Vervolgens volgen onder meer Les Contemplations in 1856, de eerste reeks van La Légende des siècles in 1859, Les Misérables in 1862, Les Travailleurs de la mer in 1866 en L'Homme qui rit in 1869. L'exilé bergt zich ook in de internationale debatten, tegen de doodstraf, voor de nationalistische bewegingen en voor het idee van de Verenigde Staten van Europa.
Hugo had eigenlijk al veel eerder kunnen terugkeren, vóór 1870. In 1859 verleent Napoleon III amnestie aan veroordeelden en politieke ballingen. Verschillende exilanten keren terug naar Frankrijk, maar Victor Hugo weigert. Zijn ballingschap, tot dan toe opgelegd, wordt vrijwillig. In een verklaring gedateerd op 18 augustus koppelt hij zijn terugkeer expliciet aan die van de vrijheid: Wanneer de vrijheid terugkeert, keer ik terug. Hij zal nog elf jaar wachten.
In de zomer van 1870 versnelde de Frans-Pruisische oorlog de gebeurtenissen. Victor Hugo verliet Guernsey op 15 augustus en zoekt zijn toevlucht in Brussel. Daarna volgt de militaire ramp van Sedan. Napoleon III geeft op op 2 september; het nieuws bereikt Parijs de volgende dag. Op 4 september 1870 bestormt de menigte het Palais-Bourbon en wordt de Republiek uitgeroepen, onder meer in het Hôtel de Ville. Het Tweede Rijk stort in. Voor Victor Hugo klopt het moment van terugkeer nu.
De volgende dag, 5 september, stapt hij in Brussel op de trein naar Parijs samen met meerdere familieleden. De reis krijgt al een publieke dimensie. Het nieuws van zijn terugkeer circuleert en van station naar station komen reizigers en nieuwsgierigen hem begroeten, degene die tijdens zijn afwezigheid een van de bekendste Franse schrijvers van zijn eeuw is geworden.
Victor Hugo had eigenlijk geen theatrale entree in Parijs in gedachten. Hij kiest er bewust voor een trein te nemen die laat op de avond aankomt, in de hoop op een stille terugkeer. Maar precies het tegenovergestelde gebeurt!
Wanneer de trein het Gare du Nord binnenrijdt rond 22.00 uur, staat er een gezamenlijke menigte te wachten. Niemand heeft officieel deze ontvangst georganiseerd, maar het nieuws heeft zich door Parijs verspreid en duizenden mensen zijn gekomen om de proscrit te verwelkomen. Er klinken kreeten, men zingt La Marseillaise en Le Chant du départ, terwijl er tussen de demonstranten passages uit de Châtiments worden gereciteerd.
De schrijver verliet Parijs clandestien in 1851; hij keert terug onder luid applaus. Face à la foule, Victor Hugo neemt de woord meteen bij zijn uitstap uit de trein. Zijn toespraak is kort, maar de formule die hij elf jaar eerder had gelanceerd krijgt plots bijna letterlijke realiteit: « Burgers, ik had gezegd: De dag dat de Republiek terugkeert, zal ik terugkeren. Hier ben ik. »
Maar achter het feest does er zich al een andere urgentie af! De Republiek is nauwelijks uitgeroepen en het Pruisische leger marcheert op Parijs af. Hugo gaat daarom verder door uit te leggen dat twee dingen hem roepen: de Republiek en het gevaar. Hij is niet alleen teruggekeerd om Napoleon III ten val te vieren; hij beweert gekomen te zijn om mee te werken aan de verdediging van de hoofdstad. De reis van de Gare du Nord naar zijn verblijfplaats verandert dan in een defilé.
Victor Hugo moet zijn vriend Paul Meurice, schrijver en trouwe reisgezellin, opzoeken die woont op de avenue Frochot, nabij de rue de Laval, de huidige rue Victor-Massé, in het 9e arrondissement van Parijs. De tocht verloopt traag, de menigte begeleidt de auto, schudt handen en juicht de schrijver toe. Volgens de documenten bewaard door de Maison de Victor Hugo heeft hij ongeveer 2 uur nodig om zijn bestemming te bereiken. Aangekomen op avenue Frochot is de avond nog niet voorbij. De menigte is er nog!
Victor Hugo spreekt opnieuw tot de Parijzenaren. Hij beseft wat deze ontvangst betekent na bijna twee decennia verwijderd uit Frankrijk. Een zin vat de scène samen: « U betaalt me in één uur 19 jaar ballingschap terug. » De formule zegt veel over de verandering in Hugo's positie tussen 1851 en 1870.
Toen hij Parijs had verlaten, was hij zeker al auteur van Notre-Dame de Paris, van Hernani en van vele poëtische bundels, lid van de Franse Académie en voormalig parijse erfelijk edel. Maar zijn politieke betrokkenheid maakte hem tot een gezochte voor het nieuwe regime. 19 jaar later keert hij verheven zowel door zijn in ballingschap geschreven oeuvre als door zijn vasthoudende weigering om samen te werken met Napoleon III.
De terugkeer op 5 september gaat veel verder dan een biografische anekdote. Victor Hugo en Parijs staan op precies het moment waarop de stad zelf overschakelt naar een nieuw politiek tijdperk. En dit tijdperk begint onder slechte voortekenen.
Nog maar twee weken na zijn aankomst, op 19 september 1870, ligt Parijs volledig omsingeld door de Duitse troepen. Dan begint een belegering van meer dan vier maanden, gekenmerkt door bombardementen, de kou en voedseltekorten. Victor Hugo blijft in de hoofdstad, hij doet mee aan inzamelingen, schenkt geld, treedt publiekelijk op en zet zijn faam in voor de verdediging van Parijs.
De schrijver observeert vooral de duizelingwekkende opeenvolging van gebeurtenissen na zijn terugkeer: het beleg, de Franse capitulatie, de verkiezingen van februari 1871, en daarna de Parijse Commune. Geselecteerd als afgevaardigde van de Seine in februari 1871, zet hij zijn zetel in de in Bordeaux bijeengekomen Nationale Vergadering bij, maar hij treedt al de volgende maand af. Wanneer de Commune op 18 maart begint, bevindt Hugo zich al snel in Brussel. Hij bekritiseert sommige besluiten van de communards terwijl hij krachtig veroordeelt wat er na de Bloedige Week aan repressie op hen neerkomt. Zijn Brusselse woning wordt zelfs een toevluchtsoord aangeboden aan verstotenen, wat hem de uitzetting uit België oplevert.
Uit die periode ontstond onder meer L'Année terrible, gepubliceerd in 1872, een poëtische kroniek van die maanden waarin oorlog met buitenlandse machten, de val van een regime, de belegering van Parijs en een burgeroorlog elkaar opvolgden. Wat betreft de terugkeer op 5 september 1870, werd die al snel een van de belangrijkste episodes uit de Hugolische legende.
Er bestaat overigens nog altijd in de Parijse collecties een voorstelling van die avond. Een tekening die bewaard wordt in de Maison de Victor Hugo (en bovenaan dit artikel) toont de schrijver voor de hek van de Frochotlaan, omringd door de menigte die hem sinds het Noordstation vergezelde. Het beeld werd gemaakt om Actes et paroles te illustreren, het werk waarin Hugo zijn politieke tussenkomsten bundelt en zelf vertelt over zijn terugkeer naar Parijs, een terugkeer die hij voortaan niet meer zal verlaten.
Daar zal hij nog 15 jaar wonen en geleidelijk uitgroeien tot een bijna institutioneel figuur van de Republiek. Voor zijn 80e verjaardag, op 27 februari 1882, trekt een immense menigte langs zijn woning op nummer 124, avenue d'Eylau. Enkele maanden eerder was een deel van deze laan omgedoopt tot avenue Victor-Hugo, een uitzonderlijke eer toegekend tijdens zijn leven.
Wanneer hij op 22 mei 1885 in Parijs sterft, schenkt de Republiek hem een nationale begrafenis. Zijn rouwkist ligt onder het Arc de Triomphe tentoon, voordat hij door Parijs trekt naar het Panthéon, waar hij op begraven wordt op 1 juni. Honderden duizenden mensen, waarschijnlijk nog veel meer volgens de schattingen van die tijd, volgen of zien de stoet voorbij trekken. Tussen deze twee menigten, die van september 1870 en die van juni 1885, tekent zich het laatste hoofdstuk van Victor Hugo's leven af.
Om verder te gaan:
Wandeling langs de sporen van Victor Hugo in Parijs: ontdek de plekken die verbonden zijn met de beroemde schrijver!
Hij schreef Les Misérables, Notre-Dame de Paris of zelfs Le Dernier jour d'un condamné: vandaag zetten we zijn verhaal centraal en duiken we erin. Ga op wandeltocht door Parijs langs de sporen van de grote Franse schrijver Victor Hugo, en ontdek de vele plaatsen die zijn leven hebben gevormd. [Lees verder]
Het huis van Victor Hugo is verscholen aan de Place des Vosges, in het hart van Parijs. Dit museum, gewijd aan de beroemdste Franse auteur, laat ons het appartement zien waar de kunstenaar en zijn gezin woonden, en geeft inzicht in zijn artistieke universum. [Lees verder]
Deze pagina kan elementen bevatten die met AI zijn ondersteund, meer informatie hier.
Datums en tijdschema's
Op 5 september 2026
Plaats
Noordstation
18, Rue de Dunkerque
75010 Paris 10
Routeplanner
Toegankelijkheid
Wandeling langs de sporen van Victor Hugo in Parijs: ontdek de plekken die verbonden zijn met de beroemde schrijver!
Het Victor Hugo-huis in Parijs, een artistieke duik in het universum van de beroemde Franse schrijver
