Paryż, le 30 septembre 1870. Od 11 dni stolica żyje zamknięta za swoimi fortyfikacjami. Armie niemieckie zakończyły otoczenie 19 września, komunikacja lądowa z prowincją została odcięta, a prawie 2 miliony Paryżan szykuje się na obleganie, którego nikt jeszcze nie wie, że potrwa ponad 4 miesiące. Tego dnia, gdy armia francuska toczyła zacięte walki wokół Chevilly, Thiais i Choisy-le-Roi, przed Hôtel de Ville wydarzyło się jeszcze coś: około 300 kobiet przyszło prosić Gouvernement de la Défense nationale o prawo do bezpośredniego udziału w obronie Paryża.
Ta delegacja, w skład której wchodzą m.in. Louise Michel, Jeanne Alembert, Blanche Lefèvre i Céline Fanfernaut, przekazuje władzom pewien tekst. Manifestantki domagają się możliwości dotarcia na mury obronne, aby udzielić rannym pomocy. Ale idą dalej: jeśli mężczyźni opuszczą swoje stanowiska, chcą móc przejąć ich karabiny i walczyć za nich. Ich deklaracja kończy się alternatywą, która dużo mówi o nastrojach Paryża we wrześniu 1870 roku: żyć wolno lub umrzeć, w imię Republiki.




W owym czasie jeszcze nie istniała Komuna Paryska; Napoleon III został schwytany w Sedanie 2 września, Republika została proklamowana w Paryżu dwa dni później, Rząd Obrony Narodowej ulokował się w Hôtel de Ville, a wojna z Prusami i ich sojusznikami trwa dalej. Dla części Paryżan obrona stolicy i obrona Republiki stają się tym samym celem. Oblężenie przekształca Paryż w ogromne miasto zmobilizowane.
Najważniejsza Gwardia Narodowa zyskuje ogromne znaczenie, a setki tysięcy mężczyzn trafiają pod broń. Forty i wały obronne są zajęte, organizowane są ambulansy, przygotowywane są worki z ziemią, warsztaty przekształcane, by zaspokoić potrzeby militarne. Kobiety już uczestniczą w tym wysiłku, lecz głównie w rolach narzuconych przez społeczeństwo XIX wieku: opieką nad rannymi, szyciem, zaopatrzeniem, zbiórkami i organizacją pomocy. To, czego domagają się uczestniczki manifestacji z 30 września, jest inne: kwestionują granicę między pomocą kobiecą a obroną zbrojną prowadzoną przez mężczyzn!




To roszczenie nabiera tym większego znaczenia, że kobiety wówczas były niemal całkowicie wykluczone z obywatelstwa politycznego. Nie głosują, nie mogą być uprawnione do kandydowania i nie mogą oczywiście służyć jako żołnierze w regularnej armii. Republika proklamowana kilka tygodni wcześniej pozostaje Republika wyłącznie mężczyzn w zakresie praw politycznych. Domaganie się miejsca na murach oznacza więc pytanie wykraczające poza samą organizację wojskową: jeśli kobiety mają doświadczać oblężenia, głodu i bombardowań tak samo jak mężczyźni, to dlaczego miałyby być wykluczane z obrony miasta?
Obecność Louise Michel wśród delegatów nadaje temu dniowi z perspektywy czasu szczególny rezonans. Nauczycielka w Montmartrze, radykalna republikanistka i już zaangażowana w ruchy polityczne i edukacyjne końca Drugiego Cesarstwa, czterdziestolatka aktywnie uczestniczy w życiu ruchu obywatelskiego w 18. dzielnicy. Po proklamowaniu Republiki jej zaangażowanie jeszcze rośnie: uczęszcza do komisji czujności i uczestniczy w organizowaniu pomocy i ambulansów. W kolejnych miesiącach widujemy ją na kilku manifestacjach przeciwko rządowi. Podczas Komuny faktycznie sięgnie po broń.




Ale ograniczenie zgromadzenia z 30 września do samej przyszłej Czerwona Panienka pozbawiłoby to, co w tym odkrywa właśnie zainteresowanie: Louise Michel nie jest sama! Jeanne Alembert, Blanche Lefèvre i Céline Fanfernaut należą do milieu féminin militant aktywnego politycznie środowiska kobiet, które ukształtowało się w ostatnich latach Drugiego Imperium wokół kwestii edukacji, pracy i praw obywatelskich. Inne postacie, takie jak André Léo, Noémie Reclus i Nathalie Le Mel, uczestniczą w tej polaryzacji politycznej. Niektóre pochodzą ze środowisk robotniczych, inne z kręgów republikańskich i socjalistycznych. Zanim wybuchła wojna, związki i sieci kobiece domagały się przede wszystkim lepszej edukacji dla dziewcząt i większej autonomii ekonomicznej.
Wojna brutalnie przyspiesza tę tendencję. Spotkania polityczne mnożą się, kluby stają się miejscami debaty, a codzienne funkcjonowanie siedziby otwiera nowe możliwości działania. W stolicy pozbawionej części swoich zwykłych struktur, nagłe tempo wojny pozwala na to, co porządek społeczny Drugiego Cesarstwa trzymał na dystans: kobiety zabierają głos publicznie, przygotowują petycje, formują komitety i bezpośrednio zwracają się do władzy.




Nie należy jednak traktować manifestacji z 30 września jako nagłego narodzenia żeńskiej armii. Władze nie dają Paryżankom ogólnego prawa do noszenia broni, a tradycyjny podział ról wciąż pozostaje w dużej mierze nienaruszony. Większość kobiet zaangażowanych w obronę Paryża nadal pełni rolę sanitariuszek, kantynierki, krawcowe lub organizatorki pomocy. Zasięg manifestacji ma przede wszystkim charakter polityczny i symboliczny: kilkaset Paryżanek publicznie oświadcza, że nie chce być postrzegane jako jedynie bierne obserwatorki wojny!
Wybór Hôtel de Ville nie jest byle czym. Od proklamacji Republiki 4 września budynek stał się centrum nerwowe nowej władzy, a także miejscem, do którego zbiegały się społeczne niezadowolenie. Przez cały szturm relacje między Rządem Obrony Narodowej a najbardziej radykalnymi republikanami zaczęły się napięciać. Część paryskiej ludności stopniowo podejrzewała rząd o prowadzenie wojny bez wystarczającej determinacji i, co najważniejsze, obawiała się zarówno rewolucji społecznej w Paryżu, jak i zwycięstwa Prus.




Te napięcia wybuchają na wiele sposobów. 31 października 1870 roku, po ogłoszeniu kapitulacji Metz i w momencie krążących doniesień o negocjacjach z wrogiem, tłum szturmuje ratusz i usiłuje obalić rząd. Louise Michel bierze udział w tej nowej dniu rewolucji. W styczniu 1871 roku walki zaostrzały się jeszcze bardziej. Gdy 28 stycznia podpisano rozejm, Paryż wychodzi z oblężenia wyczerpany, głodny i głęboko podzielony politycznie.
To w tej kontynuacji należy umieścić 30 września 1870 roku. Sześć miesięcy później, 18 marca 1871 roku, insurekcja paryska doprowadziła do Komuny Paryskiej. Kobiety zajmują tam znaczącą pozycję, nawet jeśli pozostają pozbawione prawa wyborczego w instytucjach gminnych. Zakładają kluby, organizują karetki, uczestniczą w warsztatach, w komitetach dzielnicowych i w organizacjach politycznych. Niektóre walczą także na barykadach podczas Krwawego Tygodnia.




Kilka wątków, które zaczęły się jeszcze przed oblężeniem lub w jego trakcie, kontynuuje się wtedy dalej. Nathalie Le Mel i Élisabeth Dmitrieff założyły w kwietniu 1871 roku Związek Kobiet na rzecz obrony Paryża i opieki nad rannymi, organizację, która nie ogranicza się wyłącznie do działań przy karetkach: domaga się pracy kobiet, organizowania pracownic i gruntownej przemiany ich warunków społecznych. Louise Michel walczyła z kolei w mundurze Gwardii Narodowej, aż została aresztowana, osądzona, a następnie deportowana na Nową Kaledonię.
30 września 1870 roku kobiety zgromadzone przed ratuszem nie wiedzą jeszcze, że kilka miesięcy później zostanie proklamowana Komuna. Najpierw reagują na sytuację tu i teraz: Paryż jest otoczony, ludzie giną na bramach stolicy, a Republika, ogłoszona 26 dni wcześniej, wydaje się zagrożona.




Ich żądanie jest proste, a zarazem radykalne: są obywatelkami wtedy, gdy trzeba znosić wojnę, a także chcą nimi być, gdy trzeba bronić miasta. I w Paryżu 1870 ten jeden postulat wystarczał już, by podważyć porządek ustanowiony.
Aby dowiedzieć się więcej:
Komuna Paryska: spojrzenie wstecz na historię powstania w Paryżu
Przez 72 dni, od 18 marca do 28 maja 1871 r., Paryżanie buntowali się przeciwko rządowi i podejmowali bezprecedensowe działania społeczne i solidarnościowe. Była to Komuna Paryska. Spojrzenie wstecz na historię tego wielkiego paryskiego powstania. [Czytaj więcej]
Jakie ślady Komuny Paryskiej pozostały na ulicach stolicy?
Jakie ślady i pozostałości powstania paryskiego pozostały na ulicach stolicy ponad 150 lat po wydarzeniach Komuny Paryskiej? Podążaj za przewodnikiem! [Czytaj więcej]
Place de l'Hôtel de Ville: jeden z najbardziej historycznych placów w Paryżu
Place de l'Hôtel de Ville nie zawsze był tętniącym życiem, wesołym miejscem w sercu Paryża. To właśnie tutaj na przestrzeni wieków miało miejsce wiele publicznych egzekucji. Już nigdy nie zobaczysz Place de l'Hôtel de Ville w tym samym świetle! [Czytaj więcej]
Historia paryskiego ratusza
Hôtel de Ville jest jednym z symboli Paryża i nieodzowną częścią wizyty. Ale jeśli nie masz wystarczająco dużo szczęścia, aby wejść do środka podczas Dni Dziedzictwa lub jeśli nie pomyślałeś o wcześniejszej rezerwacji wycieczki z przewodnikiem, odkryj jego bogatą historię tutaj. [Czytaj więcej]
Ta strona może zawierać elementy wspomagane przez SI, więcej informacji tutaj.
Daty i harmonogramy
W dniu 30 wrzesień 2026
Miejsce
Ratusz w Paryżu
hôtel de ville de paris
75004 Paris 4
Planowanie trasy
Dostępność
Dostęp
Metro 1 i 11 Hôtel de Ville
Rezerwacje
Zobacz ceny biletów