Kalendarz wydarzeń na 30 września w Paryżu: 300 kobiet domagają się broni przed ratuszem

Przez Manon de Sortiraparis · Zdjęcia przez My de Sortiraparis · Zaktualizowane 7 wrzesień 2026 o 20:10
30 września 1870 roku, gdy Paryż od mniej niż dwóch tygodni był otoczony przez armię pruską, około 300 kobiet zebrało się przed Hôtel de Ville. Wśród ich delegatów znajduje się Louise Michel. Sześć miesięcy przed Komuną Paryża ta demonstracja pokazuje, jak oblężenie zaczyna również przekształcać pozycję kobiet w życiu politycznym stolicy.

Paryż, le 30 septembre 1870. Od 11 dni stolica żyje zamknięta za swoimi fortyfikacjami. Armie niemieckie zakończyły otoczenie 19 września, komunikacja lądowa z prowincją została odcięta, a prawie 2 miliony Paryżan szykuje się na obleganie, którego nikt jeszcze nie wie, że potrwa ponad 4 miesiące. Tego dnia, gdy armia francuska toczyła zacięte walki wokół Chevilly, Thiais i Choisy-le-Roi, przed Hôtel de Ville wydarzyło się jeszcze coś: około 300 kobiet przyszło prosić Gouvernement de la Défense nationale o prawo do bezpośredniego udziału w obronie Paryża.

Ta delegacja, w skład której wchodzą m.in. Louise Michel, Jeanne Alembert, Blanche Lefèvre i Céline Fanfernaut, przekazuje władzom pewien tekst. Manifestantki domagają się możliwości dotarcia na mury obronne, aby udzielić rannym pomocy. Ale idą dalej: jeśli mężczyźni opuszczą swoje stanowiska, chcą móc przejąć ich karabiny i walczyć za nich. Ich deklaracja kończy się alternatywą, która dużo mówi o nastrojach Paryża we wrześniu 1870 roku: żyć wolno lub umrzeć, w imię Republiki.

Éphéméride du 30 septembre à Paris : 300 femmes réclament des armes devant l'Hôtel de VilleÉphéméride du 30 septembre à Paris : 300 femmes réclament des armes devant l'Hôtel de VilleÉphéméride du 30 septembre à Paris : 300 femmes réclament des armes devant l'Hôtel de VilleÉphéméride du 30 septembre à Paris : 300 femmes réclament des armes devant l'Hôtel de Ville
La foule devant l’Hôtel de Ville de Paris lors de la proclamation de la République, le 4 septembre 1870. C’est devant ce même bâtiment que quelque 300 femmes viennent, le 30 septembre, réclamer le droit de participer à la défense de Paris. Copyright : Anonyme / Musée Carnavalet – Histoire de Paris / CC0 Paris Musées.

W owym czasie jeszcze nie istniała Komuna Paryska; Napoleon III został schwytany w Sedanie 2 września, Republika została proklamowana w Paryżu dwa dni później, Rząd Obrony Narodowej ulokował się w Hôtel de Ville, a wojna z Prusami i ich sojusznikami trwa dalej. Dla części Paryżan obrona stolicy i obrona Republiki stają się tym samym celem. Oblężenie przekształca Paryż w ogromne miasto zmobilizowane.

Najważniejsza Gwardia Narodowa zyskuje ogromne znaczenie, a setki tysięcy mężczyzn trafiają pod broń. Forty i wały obronne są zajęte, organizowane są ambulansy, przygotowywane są worki z ziemią, warsztaty przekształcane, by zaspokoić potrzeby militarne. Kobiety już uczestniczą w tym wysiłku, lecz głównie w rolach narzuconych przez społeczeństwo XIX wieku: opieką nad rannymi, szyciem, zaopatrzeniem, zbiórkami i organizacją pomocy. To, czego domagają się uczestniczki manifestacji z 30 września, jest inne: kwestionują granicę między pomocą kobiecą a obroną zbrojną prowadzoną przez mężczyzn!

Éphéméride du 30 septembre à Paris : 300 femmes réclament des armes devant l'Hôtel de VilleÉphéméride du 30 septembre à Paris : 300 femmes réclament des armes devant l'Hôtel de VilleÉphéméride du 30 septembre à Paris : 300 femmes réclament des armes devant l'Hôtel de VilleÉphéméride du 30 septembre à Paris : 300 femmes réclament des armes devant l'Hôtel de Ville
Affiche annonçant l'élection des officiers de la Garde nationale dans le 11e arrondissement de Paris, en septembre 1870. Pendant le siège, la Garde nationale devient l'un des principaux instruments de la défense de la capitale. Le 30 septembre, les femmes réunies devant l'Hôtel de Ville réclament elles aussi le droit de participer à cette défense. Copyright : Coffard / Bibliothèque nationale de France – Gallica / Domaine public.

To roszczenie nabiera tym większego znaczenia, że kobiety wówczas były niemal całkowicie wykluczone z obywatelstwa politycznego. Nie głosują, nie mogą być uprawnione do kandydowania i nie mogą oczywiście służyć jako żołnierze w regularnej armii. Republika proklamowana kilka tygodni wcześniej pozostaje Republika wyłącznie mężczyzn w zakresie praw politycznych. Domaganie się miejsca na murach oznacza więc pytanie wykraczające poza samą organizację wojskową: jeśli kobiety mają doświadczać oblężenia, głodu i bombardowań tak samo jak mężczyźni, to dlaczego miałyby być wykluczane z obrony miasta?

Obecność Louise Michel wśród delegatów nadaje temu dniowi z perspektywy czasu szczególny rezonans. Nauczycielka w Montmartrze, radykalna republikanistka i już zaangażowana w ruchy polityczne i edukacyjne końca Drugiego Cesarstwa, czterdziestolatka aktywnie uczestniczy w życiu ruchu obywatelskiego w 18. dzielnicy. Po proklamowaniu Republiki jej zaangażowanie jeszcze rośnie: uczęszcza do komisji czujności i uczestniczy w organizowaniu pomocy i ambulansów. W kolejnych miesiącach widujemy ją na kilku manifestacjach przeciwko rządowi. Podczas Komuny faktycznie sięgnie po broń.

Éphéméride du 30 septembre à Paris : 300 femmes réclament des armes devant l'Hôtel de VilleÉphéméride du 30 septembre à Paris : 300 femmes réclament des armes devant l'Hôtel de VilleÉphéméride du 30 septembre à Paris : 300 femmes réclament des armes devant l'Hôtel de VilleÉphéméride du 30 septembre à Paris : 300 femmes réclament des armes devant l'Hôtel de Ville
Louise Michel photographiée par Ernest-Charles Appert en 1871, à la prison des Chantiers de Versailles. Le 30 septembre 1870, l’institutrice et militante fait partie de la délégation de femmes venue demander à participer à la défense de Paris. Copyright : Ernest-Charles Appert / Musée Carnavalet – Histoire de Paris / CC0 Paris Musées.

Ale ograniczenie zgromadzenia z 30 września do samej przyszłej Czerwona Panienka pozbawiłoby to, co w tym odkrywa właśnie zainteresowanie: Louise Michel nie jest sama! Jeanne Alembert, Blanche Lefèvre i Céline Fanfernaut należą do milieu féminin militant aktywnego politycznie środowiska kobiet, które ukształtowało się w ostatnich latach Drugiego Imperium wokół kwestii edukacji, pracy i praw obywatelskich. Inne postacie, takie jak André Léo, Noémie Reclus i Nathalie Le Mel, uczestniczą w tej polaryzacji politycznej. Niektóre pochodzą ze środowisk robotniczych, inne z kręgów republikańskich i socjalistycznych. Zanim wybuchła wojna, związki i sieci kobiece domagały się przede wszystkim lepszej edukacji dla dziewcząt i większej autonomii ekonomicznej.

Wojna brutalnie przyspiesza tę tendencję. Spotkania polityczne mnożą się, kluby stają się miejscami debaty, a codzienne funkcjonowanie siedziby otwiera nowe możliwości działania. W stolicy pozbawionej części swoich zwykłych struktur, nagłe tempo wojny pozwala na to, co porządek społeczny Drugiego Cesarstwa trzymał na dystans: kobiety zabierają głos publicznie, przygotowują petycje, formują komitety i bezpośrednio zwracają się do władzy.

Éphéméride du 30 septembre à Paris : 300 femmes réclament des armes devant l'Hôtel de VilleÉphéméride du 30 septembre à Paris : 300 femmes réclament des armes devant l'Hôtel de VilleÉphéméride du 30 septembre à Paris : 300 femmes réclament des armes devant l'Hôtel de VilleÉphéméride du 30 septembre à Paris : 300 femmes réclament des armes devant l'Hôtel de Ville
Des habitants des campagnes se réfugient dans Paris au début du siège, en septembre 1870. À partir du 19 septembre, la capitale est encerclée par les armées allemandes et coupée de l’essentiel de ses communications terrestres. Copyright : Joseph Félon, Auguste Bry / Musée Carnavalet – Histoire de Paris / CC0 Paris Musées.

Nie należy jednak traktować manifestacji z 30 września jako nagłego narodzenia żeńskiej armii. Władze nie dają Paryżankom ogólnego prawa do noszenia broni, a tradycyjny podział ról wciąż pozostaje w dużej mierze nienaruszony. Większość kobiet zaangażowanych w obronę Paryża nadal pełni rolę sanitariuszek, kantynierki, krawcowe lub organizatorki pomocy. Zasięg manifestacji ma przede wszystkim charakter polityczny i symboliczny: kilkaset Paryżanek publicznie oświadcza, że nie chce być postrzegane jako jedynie bierne obserwatorki wojny!

Wybór Hôtel de Ville nie jest byle czym. Od proklamacji Republiki 4 września budynek stał się centrum nerwowe nowej władzy, a także miejscem, do którego zbiegały się społeczne niezadowolenie. Przez cały szturm relacje między Rządem Obrony Narodowej a najbardziej radykalnymi republikanami zaczęły się napięciać. Część paryskiej ludności stopniowo podejrzewała rząd o prowadzenie wojny bez wystarczającej determinacji i, co najważniejsze, obawiała się zarówno rewolucji społecznej w Paryżu, jak i zwycięstwa Prus.

Éphéméride du 30 septembre à Paris : 300 femmes réclament des armes devant l'Hôtel de VilleÉphéméride du 30 septembre à Paris : 300 femmes réclament des armes devant l'Hôtel de VilleÉphéméride du 30 septembre à Paris : 300 femmes réclament des armes devant l'Hôtel de VilleÉphéméride du 30 septembre à Paris : 300 femmes réclament des armes devant l'Hôtel de Ville
Des hommes de la Garde nationale mobilisés pour la défense de Paris en 1870, photographiés par André-Adolphe-Eugène Disdéri. Le 30 septembre, les manifestantes réunies devant l’Hôtel de Ville réclament de pouvoir rejoindre les remparts et, si nécessaire, prendre elles-mêmes les armes. Copyright : André-Adolphe-Eugène Disdéri / Musée Carnavalet – Histoire de Paris / CC0 Paris Musées.

Te napięcia wybuchają na wiele sposobów. 31 października 1870 roku, po ogłoszeniu kapitulacji Metz i w momencie krążących doniesień o negocjacjach z wrogiem, tłum szturmuje ratusz i usiłuje obalić rząd. Louise Michel bierze udział w tej nowej dniu rewolucji. W styczniu 1871 roku walki zaostrzały się jeszcze bardziej. Gdy 28 stycznia podpisano rozejm, Paryż wychodzi z oblężenia wyczerpany, głodny i głęboko podzielony politycznie.

To w tej kontynuacji należy umieścić 30 września 1870 roku. Sześć miesięcy później, 18 marca 1871 roku, insurekcja paryska doprowadziła do Komuny Paryskiej. Kobiety zajmują tam znaczącą pozycję, nawet jeśli pozostają pozbawione prawa wyborczego w instytucjach gminnych. Zakładają kluby, organizują karetki, uczestniczą w warsztatach, w komitetach dzielnicowych i w organizacjach politycznych. Niektóre walczą także na barykadach podczas Krwawego Tygodnia.

Éphéméride du 30 septembre à Paris : 300 femmes réclament des armes devant l'Hôtel de VilleÉphéméride du 30 septembre à Paris : 300 femmes réclament des armes devant l'Hôtel de VilleÉphéméride du 30 septembre à Paris : 300 femmes réclament des armes devant l'Hôtel de VilleÉphéméride du 30 septembre à Paris : 300 femmes réclament des armes devant l'Hôtel de Ville
Des blessés de la bataille de Châtillon sont amenés à l’ambulance des pères jésuites de Vaugirard pendant le siège de Paris, en 1870. Le secours aux combattants figure précisément parmi les missions que les manifestantes du 30 septembre réclament de pouvoir exercer sur les remparts. Copyright : Alfred-Henri Darjou, dessin ; Amédée Daudenarde, gravure / Musée Carnavalet – Histoire de Paris / CC0 Paris Musées.

Kilka wątków, które zaczęły się jeszcze przed oblężeniem lub w jego trakcie, kontynuuje się wtedy dalej. Nathalie Le Mel i Élisabeth Dmitrieff założyły w kwietniu 1871 roku Związek Kobiet na rzecz obrony Paryża i opieki nad rannymi, organizację, która nie ogranicza się wyłącznie do działań przy karetkach: domaga się pracy kobiet, organizowania pracownic i gruntownej przemiany ich warunków społecznych. Louise Michel walczyła z kolei w mundurze Gwardii Narodowej, aż została aresztowana, osądzona, a następnie deportowana na Nową Kaledonię.

30 września 1870 roku kobiety zgromadzone przed ratuszem nie wiedzą jeszcze, że kilka miesięcy później zostanie proklamowana Komuna. Najpierw reagują na sytuację tu i teraz: Paryż jest otoczony, ludzie giną na bramach stolicy, a Republika, ogłoszona 26 dni wcześniej, wydaje się zagrożona.

Éphéméride du 30 septembre à Paris : 300 femmes réclament des armes devant l'Hôtel de VilleÉphéméride du 30 septembre à Paris : 300 femmes réclament des armes devant l'Hôtel de VilleÉphéméride du 30 septembre à Paris : 300 femmes réclament des armes devant l'Hôtel de VilleÉphéméride du 30 septembre à Paris : 300 femmes réclament des armes devant l'Hôtel de Ville
Une séance du Club des femmes dans l’église Saint-Germain-l’Auxerrois pendant la Commune de Paris, gravée par Frédéric Lix pour Le Monde illustré du 20 mai 1871. Les mobilisations féminines apparues avant et pendant le siège se prolongent au printemps 1871 dans les clubs et organisations révolutionnaires. Copyright : Frédéric Lix / Bibliothèque nationale de France – Gallica / Domaine public.

Ich żądanie jest proste, a zarazem radykalne: są obywatelkami wtedy, gdy trzeba znosić wojnę, a także chcą nimi być, gdy trzeba bronić miasta. I w Paryżu 1870 ten jeden postulat wystarczał już, by podważyć porządek ustanowiony.

Aby dowiedzieć się więcej:

150 ans de la Commune de Paris : Retour sur l’histoire de l’insurrection parisienne150 ans de la Commune de Paris : Retour sur l’histoire de l’insurrection parisienne150 ans de la Commune de Paris : Retour sur l’histoire de l’insurrection parisienne150 ans de la Commune de Paris : Retour sur l’histoire de l’insurrection parisienne Komuna Paryska: spojrzenie wstecz na historię powstania w Paryżu
Przez 72 dni, od 18 marca do 28 maja 1871 r., Paryżanie buntowali się przeciwko rządowi i podejmowali bezprecedensowe działania społeczne i solidarnościowe. Była to Komuna Paryska. Spojrzenie wstecz na historię tego wielkiego paryskiego powstania. [Czytaj więcej]

Visuel Paris Sacré CœurVisuel Paris Sacré CœurVisuel Paris Sacré CœurVisuel Paris Sacré Cœur Jakie ślady Komuny Paryskiej pozostały na ulicach stolicy?
Jakie ślady i pozostałości powstania paryskiego pozostały na ulicach stolicy ponad 150 lat po wydarzeniach Komuny Paryskiej? Podążaj za przewodnikiem! [Czytaj więcej]

visuel Paris - Hôtel de Ville de Paris - JOvisuel Paris - Hôtel de Ville de Paris - JOvisuel Paris - Hôtel de Ville de Paris - JOvisuel Paris - Hôtel de Ville de Paris - JO Place de l'Hôtel de Ville: jeden z najbardziej historycznych placów w Paryżu
Place de l'Hôtel de Ville nie zawsze był tętniącym życiem, wesołym miejscem w sercu Paryża. To właśnie tutaj na przestrzeni wieków miało miejsce wiele publicznych egzekucji. Już nigdy nie zobaczysz Place de l'Hôtel de Ville w tym samym świetle! [Czytaj więcej]

Histoire de l'Hôtel de Ville de ParisHistoire de l'Hôtel de Ville de ParisHistoire de l'Hôtel de Ville de ParisHistoire de l'Hôtel de Ville de Paris Historia paryskiego ratusza
Hôtel de Ville jest jednym z symboli Paryża i nieodzowną częścią wizyty. Ale jeśli nie masz wystarczająco dużo szczęścia, aby wejść do środka podczas Dni Dziedzictwa lub jeśli nie pomyślałeś o wcześniejszej rezerwacji wycieczki z przewodnikiem, odkryj jego bogatą historię tutaj. [Czytaj więcej]

Ta strona może zawierać elementy wspomagane przez SI, więcej informacji tutaj.

Przydatna informacja

Daty i harmonogramy
W dniu 30 wrzesień 2026

× Przybliżone godziny otwarcia: w celu potwierdzenia godzin otwarcia należy skontaktować się z obiektem.

    Miejsce

    hôtel de ville de paris
    75004 Paris 4

    Planowanie trasy
    Dostępność
    Dostęp
    Metro 1 i 11 Hôtel de Ville

    Rezerwacje
    Zobacz ceny biletów